Οι θαλάσσιες ζώνες και οι ευρύτερες προεκτάσεις τους , στο φως των τρεχουσών δυναμικών εξελίξεων στην Aνατολικη Μεσόγειο.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ “ΤΥΠΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ”/14-6-2020/ΔΙΣΕΛΙΔΟ
Γράφει ο Δρ Αθανάσιος Ε. Δρούγος
Διεθνολόγος-Γεωστρατηγικός Αναλυτής
Η υπογραφή προ ημερών στην Αθήνα της συμφωνίας Ελλάδος-Ιταλίας για την ανακήρυξη ΑΟΖ είναι η πρώτη από πλευράς μας τέτοιου είδους , και στηρίζεται στην προ 43 χρόνων διμερή συμφωνία που διέπει την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας ανάμεσα στις δύο χώρες. Είναι ένα αξιοσημείωτο και σημαντικό βήμα που δίδει ώθηση προς την κατεύθυνση για να προχωρήσουν παρόμοιες-αλλά πιο δύσκολες-διαπραγματεύσεις για τον καθορισμό ΑΟΖ με τα Τίρανα και το Κάιρο. Ειδικότερα η πρόσφατη συμφωνία των Αθηνών “πιέζει”την Αλβανία για την οριοθέτηση στο Βόρειο Ιόνιο (υπάρχει άλλωστε η σοβαρή προεργασία από το 2009 όπου όλα ήσαν έτοιμα για υπογραφή , αλλά το Συνταγματικό Δικαστήριο στα Τίρανα ως και η τότε έντονα αρνητική θέση του τωρινού πρωθυπουργού Έντι Ράμα σε υποστήριξη γνωστών και ύπουλων φιλοτουρκικών θέσεων οδήγησαν τις τότε εξελίξεις σε ναυάγιο).Τα πράγματα είναι σαφέστατα πιο δύσκολα στην Ανατολική Μεσόγειο, αφού η Αίγυπτος (την οποία θα επισκεφθεί εντός των προσεχών ημερών ο ΥΠΕΞ Νίκος Δένδιας), έχει εκφράσει προβληματισμούς από την πλευρά της στο να υπογράψει σχετική συμφωνία με εμάς.
Για την χώρα μας η συμφωνία των Αθηνών ,στηρίζεται στην τρίτη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας του Μοντένγκο Μπει της Τζαμάικας (UNCLOS III)που υπεγράφει στις αρχές της δεκαετίας του 80,και υποστηρίζει πλήρως πάγιες Ελληνικές θέσεις αναφορικά με την υφαλοκρηπίδα των νησιών μας , την οριοθέτηση βάσει της αρχής της “μέσης γραμμής” ενώ η συμφωνία μ τηνΡώμη θα ισχύει για τα υπερκείμενα της υφαλοκρηπίδας ύδατα . Παράλληλα όταν και αν επεκτείνουμε τα χωρικά μας ύδατα από τα 6νμ στα 12νμ (αναφαίρετο δικαίωμά μας, αλλά λόγω των Τουρκικών απειλών περί CASUS BELLI ), δεν θα υπάρξει καμία αλλαγή στις αλιευτικές δραστηριότητες των Ιταλών (που ήταν ένα από τα ελάχιστα σημεία διαφωνίας τα τελευταία χρόνια).Ασφαλώς τα πράγματα ήσαν πιο εύκολα και προσιτά για την επίτευξη αυτής της συμφωνίας, αφού οι δύο χώρες διατηρούν διαχρονικά πολύ στενές και φιλικές σχέσεις, ενώ είναι ενεργά μέλη της ΕΕ και του ΝΑΤΟ (έχουν συνεργαστεί σε πολυεθνικές ειρηνευτικές και ανθρωπιστικές αποστολές κα)
Το προβληματικό και αντιπαραγωγικό Μνημόνιο της Τουρκίας με τη νόμιμη και διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Λιβύης /GNA(βάσει της Συμφωνίας του Σκιράτ του Μαρόκου του 2015) επηρεάσε πολύ την Ελληνική πλευρά στο να επιταχύνει τις διαδικασίες σε πολιτικό και διπλωματικό επίπεδο για την επίτευξη συμφωνιών με την Ιταλία και την Αίγυπτο, αφού στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Κρήτης (νομός Λασιθίου)-Δωδεκάνησα ,έχει προκαλέσει υπολογίσιμη “αναταραχή’, ενώ παράλληλα οι Τουρκικές διεκδικήσεις επεκτείνονται από τον Κόλπο της Φετίγιε (επαρχία Μούγλα/ΒΑ της Ρόδου ) μέχρι το νομό Λασιθίου.(όπου στις 30 Μαίου η Τουρκική κρατική εταιρεία TPAO ζήτησε από το Υπουργείο Ενέργειας και την αρμόδια υπηρεσία την άδεια να προχωρήσει σε θαλάσσιες σεισμογραφικές/υδρογραφικές έρευνες ως και σε μετέπειτα φάση την αποστολή πλωτού γεωτρύπανου, προφανώς συνοδευόμενου από πολεμικά πλοία. Η Άγκυρα και η υποτακτική της κυβέρνηση Σάρατζ στην Τρίπολη με τις δύο υπογραφείσες συμφωνίες και μετέπειτα επικυρώσεις τους (του Νοεμβρίου/Δεκεμβρίου του 2019) , προκαλούν έντονα την Ελλάδα, αφού επεμβαίνουν μέσα στην Ελληνική υφαλοκρηπίδα,αμφισβητούν πάγια δικαιώματά μας για ενεργειακή εκμετάλλευση, ενώ επιπρόσθετα τα δύο μνημόνια(θαλάσσιες ζώνες και διμερής πολυεπίπεδη στρατιωτική συμφωνία) είναι ‘οπλοποιημένα’, με την θέση της Άγκυρας να είναι λίαν υπολογίσιμη (από αεροναυτικής πλευράς) στο Λιβυκό πέλαγος και η περίπτωση εκδήλωσης θερμού επεισοδίου με την χώρα μας είναι πλέον αρκετά ορατή και πολύ πιθανή.
Οι πρόσφατες επιτυχίες των Τουρκο-Λιβυκών δυνάμεων στην Τριπολιτάνα, και οι υποχωρήσεις των δυνάμεων του πολέμαρχου Χαφτάρ , από όλες τις πόλεις της Δυτικής Λιβύης που είχε καταλάβει με την επιχείρηση DIGNITY από τον Απρίλιο του 2019 ώθησαν τον τελευταίο μήνα σε περαιτέρω κινητικότητα την Αθήνα ,που για ψυχολογικούς ως και πολιτικούς-νομικούς λόγους επεδίωξε επιτυχώς την υπογραφή της διμερούς συμφωνίας με την Ρώμη,η οποία μπορεί να μην έχει επιπτώσεις στο προβληματικό Τουρκο-Λιβυκό Σύμφωνο, αλλά ενδυναμώνει τις ευρύτερες “τάσεις” μας , αφού η Ιταλία είναι υπολογίσιμη χώρα, πολύπλευρα εμπλεκόμενη στην χαοτική-εμφυλιοπολεμική Λιβύη,ενώ σε γενικές γραμμές υποστηρίζει την κυβέρνηση τηςΤρίπολης (λόγω συμφερόντων της ΕΝΙ), και βλέπει με καχυποψία τους Τουρκικούς στρατηγικούς σχεδιασμούς στις Βορειοαφρικανικές ακτές. Η Αθήνα προσπαθεί να στείλει-εν όψει πολύ δύσκολων επερχόμενων καταστάσεων μέσα στο προσεχές χρονικό διάστημα στα Έλληνο-τουρκικά -διάφορα ‘μηνύματα’ προς όλα τα Μεσογειακά κράτη , καθώς και στους ισχυρούς ‘παίκτες ‘ του Λιβυκού εμφυλίου, ότι δεν προκαλεί και εμμένει στις καθοριστικές γραμμές του διεθνούς δικαίου της θάλασσας.
Η περίπτωση οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών με την Αλβανία έχει τις δυσκολίες της,ενώ θα πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη διάφορες πρόσφατες στρατιωτικές συμφωνίες των Τιράνων με την Άγκυρα, και δεδομένου ότι η κυβέρνηση Ερντογάν έχει σημαντική επιρροή στον Έντι Ράμα.(έχουμε πάντα το διεθνές δίκαιο με το μέρος μας,αλλά οι Ερντογάν και Ράμα έχουν μία άλλη θεώρηση και φιλοσοφία που δεν συμβαδίζει με τους διεθνείς νομικούς κανόνες…)Η ναυτική συμφωνία της Αλβανίας με την Τουρκία (υπάρχουν απόρρητα σημεία, και αναφέρομαι πέραν ελλιμενισμού Τουρκικών πλοίων ),η προβληματική κατάσταση στις νότιες μειονοτικές περιοχές του Ελληνκού στοιχείου , η μη-ύπαρξη επί του παρόντος Συνταγματικού Δικαστηρίου στην γειτονική μας χώρα,καθώς και οι κατά καιρούς ενστάσεις μετά το 2009 αναφορικά με το θαλασσοτεμάχιο1 ενδέχεται να εγείρουν εκ νέου προβλήματα στις προσεχείς διαπραγματεύσεις ή και καθυστερήσεις στο να επιτευχθεί συμφωνία..Σαφέστατα η Ελληνο-Ιταλική συμφωνία “βελτιώνει” διάφορες πτυχές στο θέμα της οριοθέτησης των Ελληνο-αλβανικών θαλασσίων ζωνών(πχ στο τριεθνές),ενώ τα Τίρανα πλέον δεν μπορούν να προβάλουν αιτιάσεις πχ σε σχέση με την υφαλοκρηπίδα των Διαπόντιων νησιών( Ερεικούσας-Οθωνών κα )που ως νησιά έχουν τέτοια, κάτι που ως γνωστό δεν αποδέχεται προκλητικά και ετσιθελικά η Άγκυρα/δηλαδή το Άρθρο 121 παράγραφος 1 και 2.).Εκκρεμότητες ασφαλώς υπάρχουν και σε αυτή την περιοχή. Οπωσδήποτε πρέπει να τονισθεί το εδώ και χρόνια ενεργειακό ενδιαφέρον γνωστών και υπολογίσιμων ξένων εταιρειών για έρευνες και εκμετάλλευση πιθανών κοιτασμάτων σε θαλασσοτεμάχια ,αλλά δεν θα πρέπει να “βγάζουμε από την οθόνη του μυαλού μας’ τις υποβολιμιαίες κινήσεις των Τούρκων….
Με την Αίγυπτο τα επιμέρους ζητήματα είναι πολύ πιο δύσκολα. Μπορεί το καθεστώς του Αλ Σίσι να υποστηρίζι την οριοθέτηση ΑΟΖ με την χώρα μας (εδώ και χρόνια έχει οριοθετηθεί θαλάσσια ζώνη με την Κύπρο),αλλά υψηλόβαθμα στελέχη του Διπλωματικού Σώματος , της Υδρογραφικής υπηρεσίας, του Επιτελείου Ναυτικών Δυνάμεων και γνωστών “δεξαμενών σκέψης’ δεν είναι θετικά διακείμενα προς υπογραφή τέτοιας Συμφωνίας με την χώρα μας.Οι διμερείς μας σχέσεις με την Αίγυπτο είναι καλές σε πολλά επίπεδα(διμερώς αλλά και μέσω τριμερών και πενταμερών επαφών), αλλά στο θέμα του συμπλεγμάτος Μεγίστης/Καστελόριζου η Αιγυπτιακή πλευρά συμπίπτει με τις θέσεις της Άγκυρας(υφαλοκρηπίδα νησιών κλπ).Τα πρόσφατα γεγονότα στην Λιβύη έχουν ανησυχήσει πολύ το Κάιρο, ενώ βλέπουν από τα δυτικά τους σύνορα να ‘πλησιάζουν η Τουρκία και οι Ισλαμιστές αντάρτες των Λιβυκών πολιτοφυλακών’.Αυτό ψυχολογικά μπορεί να έχει κάποιες επιπτώσεις,αλλά με το να ταυτιστεί η Αίγυπτος με κάποιες παράνομες θέσεις των Τούρκων αναφορικά με την επήρεια του νησιωτικού συμπλέγματος της Μεγίστης επί της χάραξης ΑΟΖ προκαλεί ‘δεύτερες σκέψεις’.Το σίγουρο ίναι ότι έχουμε δρόμο μπροστά μας ,και παραμένει ανοικτό το ενδεχόμενο παράτασης των εκκρεμοτήτων με το Κάιρο.
Ευρύτερα η Τουρκία από το 1986 με την τότε Σοβιετική Ένωση είχε υπογράψει για θαλάσσιες ζώνες ενώ μετά την διάλυση της το 1991 αυτές έπανατοποθετήθηκαν με τις διάδοχες καταστάσεις της Ρωσικής Ομοσπονδίας και της Ουκρανίας.Η Άγκυρα δεν έχει υπογράψει καμία τέτοια συμφωνία για θαλάσσιες ζώνες με κράτος της Ανατολικής Μεσογείου(πλην Λιβύης),αν και καταβάλει προσπάθειες με την Αίγυπτο, Λίβανο και το Ισραήλ.Στην Μεσόγειο η Ισπανία έχει ανακηρύξει Ζώνη Προστατευόμενης Αλιείας, ενώ η Τυνησία και η Λιβύη έχουν οριοθετήσει υφαλοκρηπίδα με την Μάλτα(μέσω διεθνούς διαιτησίας).Επίσης η Γαλλία δεν έχει έρθει σε συμφωνίες με άλλα κράτη της Μεσογείου για την χάραξη-οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών ,αλλά σε υπερπόντια εδάφη της στο νότιο Ινδικό ωκεανό (Ρεουνιόν) ως και στο νότιο Ειρηνικό ωκεανό (Νέα Καληδονία-Ταιτή κλπ, έχει προχωρήσει στον καθορισμό θαλασσίων ζωνών.
Οι επόμενες κινήσεις θα καθοριστούν από πολλές εξελίξεις σε διάφορα υπομέτωπα αντπαραθέσεων .Το διεθνές δίκαιο της θάλασσας έχει παγκόσμια εμβέλεια, αλλά στη σύγχρονη γεωπολιτική και στις διεθνεις σχέσεις των αχαρτογράφητων νερών και τάσεων οι καταστάσεις είναι πολύπλοκες . Ενδεικτικά αναφέρω:
*Το θολό τοπίο της Λιβύης που ενέχει πολλούς κινδύνους υποτροπής και την Άγκυρα να έχει ενισχύσει την θέση της.
*Την προσέγγιση των ΗΠΑ με την Τουρκία στα θέματα Συρίας-Λιβύης , αφού η Άγκυρα περίτεχνα προωθεί ότι “υποστηρίζει τα συμφέροντα του ΝΑΤΟ απέναντι στην Μόσχα”
*Τον αδιευκρίνιστο ρόλο της Ρωσίας ως και μέχρι που θα οδηγηθούν οι σχέσεις της με την Άγκυρα.
*Δεν μπορεί να αποκλειστει η περίπτωση ορισμένων “αλλαγών’ μέσα στους επόμενους μήνες στην στάση της νέας κυβέρνησης του Ισραήλ,ενώ άναμένονται σοβαρές εξελίξεις στο Παλαιστινιακό.Είναι οι κακές σχέσεις Ερντογάν-Νετανιέχου που εγείρουν εμπόδια στην ομαλοποίηση των σχέσεων Τουρκίας-Ισραήλ.
*Η δύσκολη κατάσταση που βιώνει η Αίγυπτος στα εξωτερικά της σύνορα (διάφορες απειλές από νότια ), αλλά και στο εσωτερικό της από την πανίσχυρη Μουσουλμανική Αδελφότητα και τους Ισλαμιστές στην χερσόνησο του Σινά.
*Η πλήρης ουσιαστικοποίηση και εφαρμογή από πλευράς Τουρκίας του δόγματος της Γαλαάζιας Πατρίδας.
*Η στασιμότητα των διεθνών ενεργειακών κολλοσών σε εξορυξεις και άλλες γεωλογικές έρευνες λόγω των σχετικά χαμηλών τιμών του μαύρου χρυσού και του φυσικού αερίου με αποτέλεσμα να μην ενεργούν σε συγκεκριμένα θαλασσοτεμάχια , πχ της Κυπριακής ΑΟΖ.
*Η αδυναμία διαμόρφωσης μιας συνεκτικής και συγκλισιακής εξωτερικής πολιτικής από πλευράς ΕΕ στην Μεσόγειο και όχι μόνο.
Συνεπώς η Ελληνική εδιπλωματία έχει αρκετά εμπόδια να υπερκεράσει, ενώ πάντοτε θα παραμονεύει η εκδήλωση θερμού επεισοδίου και ακραίας έντασης από πλευράς Άγκυρας.
