Από τους κουρσάρους και τις ιδιωτικές στρατιωτικές εταιρείες στους proxies και τους κρατικά υποστηριζόμενους hackers
Υπάρχει μια βολική εικόνα για το πώς αρχίζει ένας πόλεμος. Δύο κράτη συγκρούονται, οι κυβερνήσεις αποφασίζουν, οι ένοπλες δυνάμεις αναλαμβάνουν δράση και όλοι γνωρίζουν, λίγο πολύ, ποιος πολεμά ποιον. Στην πράξη τα πράγματα σπάνια ήταν τόσο καθαρά. Σήμερα είναι ακόμη λιγότερο.
Σε αρκετές συγκρούσεις, δίπλα στους τακτικούς στρατούς εμφανίζονται ιδιωτικές στρατιωτικές εταιρείες, ένοπλες οργανώσεις που υποστηρίζονται από τρίτες χώρες, τοπικές πολιτοφυλακές και ομάδες που δρουν στον κυβερνοχώρο. Άλλες έχουν στενή σχέση με ένα κράτος, άλλες χαλαρότερη. Σε αρκετές περιπτώσεις η φύση αυτής της σχέσης είναι δύσκολο να αποδειχθεί.
Όποιος ασχολείται με τη ναυτική ιστορία της Μεσογείου συναντά γρήγορα ένα παρόμοιο πρόβλημα. Τον 16ο και τον 17ο αιώνα τα όρια ανάμεσα στον πόλεμο, την πειρατεία, τον κούρσο και την κρατική πολιτική μπορούσαν να γίνουν δυσδιάκριτα. Ένας καπετάνιος μπορούσε να θεωρείται πειρατής από τη μία πλευρά και νόμιμος κουρσάρος από την άλλη. Μπορούσε να διαθέτει κρατική εξουσιοδότηση, να εξυπηρετεί τις επιδιώξεις μιας δύναμης και ταυτόχρονα να κυνηγά το προσωπικό του κέρδος.
Θα ήταν λάθος να μεταφέρουμε αυτούσιο αυτό το μοντέλο στον 21ο αιώνα. Ο σημερινός hacker δεν είναι «ο νέος πειρατής» και μια ιδιωτική στρατιωτική εταιρεία δεν είναι απλώς η σύγχρονη εκδοχή του κουρσάρου. Οι θεσμοί, το διεθνές δίκαιο και η τεχνολογία έχουν αλλάξει δραματικά. Η λογική της έμμεσης άσκησης ισχύος, όμως, παραμένει οικεία.
Όταν το κράτος κρύβεται
Η χρήση ιδιωτικών στρατιωτικών εταιρειών αναπτύχθηκε ιδιαίτερα μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Οι υπηρεσίες τους καλύπτουν από τη φύλαξη εγκαταστάσεων έως την εκπαίδευση μονάδων και την υποστήριξη επιχειρήσεων.
Χρειάζεται προσοχή στην ορολογία. Ο όρος «μισθοφόρος» χρησιμοποιείται εύκολα, αλλά έχει συγκεκριμένη έννοια στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο. Δεν είναι κάθε ένοπλος υπάλληλος μιας ιδιωτικής στρατιωτικής εταιρείας μισθοφόρος. Ο νομικός χαρακτηρισμός απαιτεί συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Μπορεί να είναι θέμα κόστους ή εξειδίκευσης. Υπάρχει όμως και η πολιτική διάσταση. Η παρουσία μιας ιδιωτικής δύναμης δεν έχει το ίδιο βάρος με την επίσημη ανάπτυξη μονάδων του εθνικού στρατού και δημιουργεί μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα στο κράτος και στη δράση στο πεδίο.
Η Wagner έγινε το γνωστότερο παράδειγμα αυτού του μοντέλου. Η παρουσία της συνδέθηκε με ρωσικά συμφέροντα στην Ουκρανία, στη Συρία και σε αφρικανικά κράτη, ενώ για χρόνια η σχέση της με τη Μόσχα παρέμενε ασαφής.
Οι proxies και το πρόβλημα του ελέγχου
Ένα κράτος δεν χρειάζεται καν να προσλάβει κάποιον. Μερικές φορές είναι αποτελεσματικότερο να υποστηρίξει εκείνον που βρίσκεται ήδη στην περιοχή.
Οι πόλεμοι μέσω αντιπροσώπων δεν είναι καινούργιοι. Αυτό που έχει αλλάξει είναι η ποικιλία των μέσων με τα οποία μπορεί να υποστηριχθεί ένας μη κρατικός δρών. Χρήματα, όπλα, πληροφορίες, εκπαίδευση, drones και τεχνογνωσία μπορούν να μετατρέψουν μια τοπική οργάνωση σε παράγοντα περιφερειακής σημασίας.
Το Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα κράτους που έχει επενδύσει σε δίκτυα ένοπλων εταίρων στη Μέση Ανατολή, αν και ο βαθμός εξάρτησης και αυτονομίας τους διαφέρει. Οι Χούθι της Υεμένης δείχνουν αυτή την πολυπλοκότητα. Η ιρανική υποστήριξη έχει συμβάλει στις στρατιωτικές τους δυνατότητες, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αποτελούν απλώς μια μονάδα των ιρανικών ενόπλων δυνάμεων με διαφορετική σημαία. Διαθέτουν δική τους ηγεσία, ιστορία και πολιτικούς στόχους.
Ο proxy μπορεί να κάνει πράγματα που ο προστάτης του δεν επιθυμεί να κάνει ανοικτά. Μπορεί όμως να κάνει και πράγματα που ο προστάτης του δεν επιθυμεί καθόλου. Η αυτονομία που κάνει έναν τρίτο χρήσιμο είναι η ίδια αυτονομία που περιορίζει τον έλεγχο πάνω του.
Η αξία της αμφιβολίας
Ένα κράτος δεν χρειάζεται να πείσει τους πάντες ότι δεν έχει σχέση με μια επίθεση. Αρκεί να είναι δύσκολο να αποδειχθεί πόσο ακριβώς εμπλέκεται.
Άλλο είναι να γνωρίζουμε ότι μια οργάνωση χρηματοδοτείται και εξοπλίζεται από μια χώρα και άλλο να αποδείξουμε ότι μια συγκεκριμένη επίθεση πραγματοποιήθηκε κατόπιν εντολής της κυβέρνησης αυτής. Από αυτή τη διαφορά μπορεί να εξαρτηθεί η απόφαση μιας άλλης κυβέρνησης να επιβάλει κυρώσεις, να πραγματοποιήσει αντίποινα ή ακόμη και να χρησιμοποιήσει στρατιωτική βία.
Η plausible deniability δεν απαιτεί μια απολύτως πειστική άρνηση. Απαιτεί αρκετή απόσταση ανάμεσα στον δράστη και στο κράτος ώστε η απόδοση της ευθύνης να γίνει δύσκολη πολιτικά ή νομικά. Σε μια εποχή όπου οι κυβερνήσεις προσπαθούν να ασκήσουν πίεση χωρίς να περάσουν το κατώφλι μιας ανοιχτής διακρατικής σύγκρουσης, αυτή η απόσταση έχει πραγματική αξία.
Από το πεδίο της μάχης στον κυβερνοχώρο
Στον κυβερνοχώρο το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο. Ο άνθρωπος που πραγματοποιεί μια επίθεση μπορεί να βρίσκεται σε άλλη ήπειρο. Η επιχείρηση μπορεί να περάσει μέσα από υποδομές πολλών χωρών και να χρησιμοποιήσει παραβιασμένα συστήματα τρίτων. Ακόμη και όταν εντοπιστούν τεχνικά χαρακτηριστικά που παραπέμπουν σε συγκεκριμένη ομάδα, ακολουθεί το δυσκολότερο ερώτημα: ποια ακριβώς είναι η σχέση της με ένα κράτος;
Οι κυβερνήσεις προχωρούν όλο και συχνότερα σε δημόσια απόδοση επιθέσεων σε κρατικά υποστηριζόμενους actors. Παρ’ όλα αυτά, η τεχνική απόδοση δεν ταυτίζεται πάντα με την πολιτική ή νομική ευθύνη. Η απόσταση ανάμεσα στην ισχυρή υποψία και στην απόδειξη μπορεί να είναι στρατηγικά κρίσιμη.
Ποιος τελικά ευθύνεται;
Η ύπαρξη γκρίζων περιοχών δεν σημαίνει ότι κανείς δεν ευθύνεται για τίποτα. Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο εξακολουθεί να εφαρμόζεται στις ένοπλες συγκρούσεις και η χρήση ιδιωτικών φορέων δεν απαλλάσσει αυτομάτως ένα κράτος από τις υποχρεώσεις του. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες, πράξεις ιδιωτών μπορούν να αποδοθούν στο κράτος, ενώ τα ίδια τα άτομα μπορούν να φέρουν ευθύνη για εγκλήματα που διαπράττουν.
Το Montreux Document του 2008 συγκέντρωσε υπάρχουσες διεθνείς υποχρεώσεις και καλές πρακτικές για τις ιδιωτικές στρατιωτικές εταιρείες. Δεν αποτελεί διεθνή συνθήκη. Υπενθυμίζει όμως κάτι βασικό: η ανάθεση μιας δραστηριότητας σε ιδιώτες δεν εξαφανίζει τις υποχρεώσεις του κράτους.
Το δύσκολο σημείο παραμένει η απόδειξη της σχέσης ανάμεσα στον δράστη και στο κράτος. Πόσο έλεγχο ασκούσε; Ποιος έδωσε την εντολή; Υπήρχε συγκεκριμένη καθοδήγηση ή μόνο γενική υποστήριξη; Σε αυτά τα ερωτήματα κρίνεται συχνά η απόσταση ανάμεσα στην πολιτική υποψία και στην πραγματική απόδοση ευθύνης.
Μια παλιά πρακτική με νέα εργαλεία
Η σύγκριση με τους κουρσάρους χρειάζεται προσοχή. Δεν ήταν όλοι οι πειρατές όργανα κρατών και δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τον μεσογειακό κούρσο σαν ένα ενιαίο σύστημα. Στη Μεσόγειο του 16ου και του 17ου αιώνα υπήρχαν διαφορετικές μορφές ένοπλης θαλάσσιας δράσης και διαφορετικές σχέσεις ανάμεσα στον πολεμιστή και στην πολιτική εξουσία.
Ένας κουρσάρος μπορούσε να ενεργεί με κάποια μορφή εξουσιοδότησης ή προστασίας, να χρησιμοποιεί λιμάνια μιας δύναμης, να πολεμά τους εχθρούς της και ταυτόχρονα να αποκομίζει ιδιωτικό κέρδος από τις καταλήψεις πλοίων, τα φορτία και τους αιχμαλώτους. Η σχέση του με το κράτος δεν ήταν αναγκαστικά εκείνη ενός αξιωματικού με την κυβέρνηση που τον διέταζε. Μπορούσε να είναι συνεργάτης, τοπικός παράγοντας ή άνθρωπος που εξυπηρετούσε κρατικά συμφέροντα όσο αυτά συνέπιπταν με τα δικά του.
Στη Μάλτα, στις βορειοαφρικανικές ακτές, στην Αδριατική και στο Ιόνιο, ο κούρσος δεν ήταν απλώς εγκληματικότητα στη θάλασσα. Ήταν μέρος της οικονομίας, της άμυνας και των πολιτικών ανταγωνισμών.
Ένα μικρό κουρσάρικο σκάφος μπορούσε να δημιουργήσει δυσανάλογο κόστος στον αντίπαλο. Μπορούσε να τον αναγκάσει να διαθέσει πλοία για συνοδείες, να ενισχύσει παράκτιες φρουρές και να αλλάξει εμπορικές διαδρομές. Δεν χρειαζόταν να νικήσει τον εχθρικό στόλο. Αρκούσε να τον αναγκάσει να προστατεύσει κάτι που προηγουμένως θεωρούσε ασφαλές.
Υπήρχε όμως το ίδιο πρόβλημα που συναντάμε και σήμερα: ο έλεγχος.
Ο άνθρωπος που ζούσε από τη λεία είχε διαφορετικά κίνητρα από έναν κρατικό αξιωματικό. Οι στόχοι μιας κυβέρνησης μπορούσαν να αλλάξουν ύστερα από μια ανακωχή ή μια διπλωματική συμφωνία. Τα οικονομικά συμφέροντα του κουρσάρου δεν εξαφανίζονταν επειδή υπεγράφη ένα έγγραφο σε κάποια ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Έτσι, η ίδια δύναμη που σε περίοδο σύγκρουσης ήταν χρήσιμη μπορούσε σε περίοδο ειρήνης να μετατραπεί σε διπλωματικό πρόβλημα.
Αυτό είναι πιο ενδιαφέρον ως ιστορική αναλογία με τον σημερινό proxy από το απλοϊκό «οι hackers είναι οι νέοι πειρατές». Η ομοιότητα δεν βρίσκεται στο όπλο ούτε στο νομικό καθεστώς. Βρίσκεται στη σχέση ανάμεσα στην κρατική ανάγκη, την αυτονομία του ενδιάμεσου δρώντα και στο πρόβλημα του ελέγχου.
Οι πόλεμοι που ίσως δεν θα ονομάζουμε πολέμους
Οι μεγάλες δυνάμεις γνωρίζουν ότι μια άμεση σύγκρουση μπορεί να αποκτήσει τεράστιο κόστος και, μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων, καταστροφικές διαστάσεις. Υπάρχει επομένως ισχυρό κίνητρο για ανταγωνισμό κάτω από το όριο του ανοικτού πολέμου.
Μια χώρα μπορεί να δεχθεί κυβερνοεπίθεση στις υποδομές της, να δει τις θαλάσσιες μεταφορές της να απειλούνται και παράλληλα να αντιμετωπίζει παραπληροφόρηση και οικονομική πίεση. Κανένα από αυτά μόνο του δεν θυμίζει την παραδοσιακή εικόνα μιας εισβολής. Το άθροισμά τους όμως μπορεί να προκαλέσει σοβαρή στρατηγική ζημιά.
Δεν επιστρέφουμε στην εποχή των κουρσάρων. Το κράτος του 21ου αιώνα διαθέτει δυνατότητες που ένας ηγεμόνας του 16ου αιώνα δεν θα μπορούσε να φανταστεί. Αυτό που δεν εξαφανίστηκε ποτέ είναι η επιθυμία να χρησιμοποιηθεί κάποιος τρίτος όταν η άμεση επέμβαση θεωρείται υπερβολικά ακριβή, επικίνδυνη ή πολιτικά δυσβάστακτη.
Ο μισθοφόρος, ο proxy και ο hacker δεν είναι το ίδιο πράγμα. Δεν έχουν την ίδια σχέση με το κράτος και δεν υπάγονται στους ίδιους κανόνες. Έχουν όμως ένα κοινό χαρακτηριστικό: μπορούν, κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες, να επιτρέψουν σε ένα κράτος να ασκήσει ισχύ χωρίς να εμφανιστεί αμέσως ως ο άμεσος δράστης.
Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των συγκρούσεων που έρχονται. Το δύσκολο δεν θα είναι πάντοτε να καταλάβουμε ότι κάποιος μας επιτίθεται. Το δύσκολο θα είναι να αποδείξουμε ποιος ακριβώς βρίσκεται πίσω από την επίθεση.
Λεωνίδας Γουργουρίνης
Συγγραφέας της τριλογίας «Το Γεράκι της Μεσογείου» – Ερευνητής Ναυτικής Ιστορίας
