Δρ Αθανάσιος Ε. Δρούγος
Διεθνολόγος- Γεωστρατηγικός Αναλυτής
“Το να είναι εκτός εικόνας ο Μενέντεζ είναι πλεονέκτημα”, είπε ο Ερντογάν επιστρέφοντας από το Μπακού του Αζερμπαϊτζάν στους δημοσιογράφους στις 26 Σεπτεμβρίου. Ο Τούρκος πρόεδρος το είπε αυτό λίγες μέρες αφότου ο γερουσιαστής Ρόμπερτ Μενέντεζ(Δημοκρατικός της πολιτείας Νιου Τζέρσι), αντιμετωπίζει σοβαρότατες ομοσπονδιακές κατηγορίες για δωροδοκία (από Αιγύπτιους επιχειρηματίες και άλλα πρόσωπα) και ανακοίνωσε ότι παραιτείται από την προεδρία της Επιτροπής εξωτερικών σχέσεων της Γερουσίας. Ακόμη και αν δεν παραιτούνταν -κάτι που πολλοί από τους Δημοκρατικούς συναδέλφους του τον κάλεσαν να κάνει- η αποχώρηση του Μενέντεζ από την ισχυρή θέση που κατείχε ,δείχνει να έχει ήδη δρομολογήσει σημαντικές αλλαγές για τη σχέση ΗΠΑ-Τουρκίας (παρά τις αρκετά εκκεντρικές δηλώσεις του Ερντογάν).Καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας του ως προέδρου της πανίσχυρης Επιτροπής ο Μενέντεζ ασκούσε δριμεία κριτική στην Τουρκία και ήταν πιο ευνοϊκός απέναντι στις φιλελληνικές και φιλοαρμενικές(λόγω της συζύγου του) σχέσεις.
Τι θα μπορούσε να αλλάξει η αποχώρηση του Μενέντεζ ως προέδρου της Επιτροπής; Η βασική δομή της σχέσης ΗΠΑ-Τουρκίας παραμένει η ίδια. Η Τουρκία είναι, όπως ήταν εδώ και πολύ καιρό, ένας στρατηγικά σημαντικός αλλά πολύ δύσκολος σύμμαχος για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι ανησυχίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία στην Τουρκία, καθώς και για τις στενές σχέσεις της με τη Ρωσία, του Πούτιν τις γνωρίζουν ευρέως οι Αμερικανοί νομοθέτες, αλλά “σταθμίζονται” με τις θετικές συνεισφορές της χώρας στο ΝΑΤΟ , πχ στο Κόσοβο, συμπεριλαμβανομένου του δεύτερου μεγαλύτερου στρατού της Συμμαχίας, ο οποίος είναι δοκιμασμένος σε πολεμική σύγκρουση με αντάρτες σε βόρεια Συρία και Ιράκ ), την επισιτιστική και στρατιωτική υποστήριξή της(drones) προς την Ουκρανία, ως και την κεντρική της θέση για την περιφερειακή ενεργειακή ασφάλεια και πολλά άλλα.(Καύκασος, Κεντρική Ασία). Επίσης τυγχάνει θερμής υποστήριξης των υπουργών εξωτερικών και άμυνας των ΗΠΑ Άντονι Μπλίνκεν και Λόιντ Όστιν.
Αυτό το σχετικά “ισορροπημένο πνεύμα” περιλήφθηκε σε μια επιστολή που υπογράφηκε από μια δικομματική ομάδα 27 γερουσιαστών τον περασμένο Φεβρουάριο. Απευθυνόμενη στον πρόεδρο των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν, η επιστολή ανέφερε την αντίθεση των νομοθετών στην πώληση 40 σύγχρονων μαχητικών αεροσκαφών F-16 για όσο διάστημα η Τουρκία εμποδίζει την ένταξη της Σουηδίας (και εκείνη την εποχή και της Φινλανδίας) στο ΝΑΤΟ. Αν και δεν αναφέρθηκε ξεκάθαρα στην επιστολή,(ο συσχετισμός) ένα σαφές υπονοούμενο ήταν ότι η άρση αυτού του εμποδίου από την Τουρκία θα μπορούσε να ανοίξει το δρόμο για τις Ηνωμένες Πολιτείες να εγκρίνουν την πώληση του αεροσκάφους. Ο Μενέντεζ δεν ήταν μεταξύ των υπογραφόντων της τότε επιστολής.
Από τότε που ξεκίνησαν οι διαπραγματεύσεις για την ένταξη της Σουηδίας, θεωρείται ευρέως -αλλά όχι ανοιχτά- ότι η πώληση των F-16 θα ήταν αποφασιστικός παράγοντας στη στάση της Τουρκίας. Η αποχώρηση του Mενέντεζ από την προεδρία (34 γνωστοί γερουσιαστές τον προέτρεπαν να προβεί άμεσα ) σημαίνει μια “πιθανή αλλαγή” επειδή ως πρόεδρος της Επιτροπής εξωτερικών σχέσεων της Γερουσίας είχε ένα αποτελεσματικό βέτο στις ξένες πωλήσεις όπλων και σηματοδότησε την αντίθεσή του στην πώληση των F-16 στην Τουρκία συχνά. Διατήρησε αυτή τη σκληρή θέση ακόμη και μετά την Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ του περασμένου Ιουλίου στο Βίλνιους της Λιθουανίας, όπου ο Ερντογάν είπε ότι στέλνει την επικύρωση του αιτήματος ένταξης της Σουηδίας στο κοινοβούλιο της χώρας του.
Ερωτηθείς μετά τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ για το θέμα, ο Μενέντεζ ανέφερε ως ανησυχία ότι το τουρκικό κοινοβούλιο δεν είχε ακόμη επικυρώσει την ένταξη της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ, αλλά απαρίθμησε επίσης άλλα “παράπονα” συμπεριλαμβανομένων των διαφορών της Τουρκίας με την Ελλάδα και το Κυπριακό, ενώ έχει προκαλέσει την δυσφορία του Μπάιντεν και του Μπλίνκεν.
Η αποχώρηση του Μενέντεζ από την προεδρία της Επιτροπής δεν εγγυάται ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πουλήσουν τώρα στην Τουρκία τα F-16, αλλά Αμερικανοί διπλωμάτες και στρατιωτικοί τόνισαν στον υπογράφοντα ότι “ανοίγει χώρο για μια νέα ματιά” στην επικείμενη συμφωνία στο τραπέζι. Από τότε που ξεκίνησαν οι διαπραγματεύσεις για την ένταξη της Σουηδίας, θεωρείται ευρέως -αλλά όχι ανοιχτά- ότι η πώληση των F-16 θα ήταν αποφασιστικός παράγοντας στον συλλογισμό της Τουρκίας. Για ένα χρόνο, οι διπλωμάτες και στις δύο πλευρές αρνούνταν ότι τα δύο ζητήματα συνδέονταν. Ωστόσο, ο Ερντογάν εγκατέλειψε κάθε πρόσχημα στις 26 Σεπτεμβρίου, δηλώνοντας ότι “αν οι Ηνωμένες Πολιτείες τηρήσουν τις υποσχέσεις τους, το κοινοβούλιο μας θα κρατήσει και τη δική του υπόσχεση’.
Αυτή η προφανής αναγνώριση ότι η πώληση F-16 και η ψηφοφορία για την ένταξη της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ στο τουρκικό κοινοβούλιο συνδέονται είναι ένα θετικό βήμα. Ο κίνδυνος τώρα είναι ότι τα ζητήματα της αλληλουχίας ή άλλα ζητήματα εξελίσσονται σε μια αντιπαράθεση στην οποία η Τουρκία περιμένει κίνηση από το Κογκρέσο, ενώ το Κογκρέσο περιμένει κίνηση από το τουρκικό κοινοβούλιο. Αν η Τουρκία δεν μπορεί να εξασφαλίσει τα F-16 και αντ’ αυτού κοιτάξει να προμηθευτεί τα αεροσκάφη της αλλού, τότε οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Τουρκία θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν μια ευρύτερη ρήξη στους αμυντικούς δεσμούς που μπορεί να διαρκέσουν μια γενιά ή και περισσότερο.”Πιστεύω ότι είναι πολύ πιο πιθανό να εγκριθεί τώρα”, εξήγησε ο πρόεδρος της Επιτροπής εξωτερικών υποθέσεων της Βουλής των Αντιπροσώπων Μάικλ Μακόλ (Ρεπουμπλικανός/Τέξας) στις 29 Σεπτεμβρίου σχετικά με μια πιθανή συμφωνία για τα F-16. Αλλά, πρόσθεσε, ‘λέμε ότι δεν πρόκειται να το εξετάσουμε αυτό αν τυχόν αδιαφορήσετε για την ένταξη της Σουηδίας στην Ατλαντική Συμμαχία”».
Στις 29 Σεπτεμβρίου ο νέος πρόεδρος της Επιτροπής εξωτερικών σχέσεων της γερουσίας παλαίμαχος γερουσιαστής Μπεν Γκάρντιν (Δημοκρατικός/Μέριλαντ
)) είπε ότι είναι σε επικοινωνία με την κυβέρνηση Μπάιντεν για τη συμφωνία για τα F-16, “αλλά υπάρχουν και άλλα ζητήματα εκτός από την ένταξη της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ που χρειάζονται να επιλυθούν”. Ο Λευκός Οίκος έμεινε ιδιαίτερα σιωπηλός για το θέμα μετά την αποχώρηση του Μενέντεζ. Ούτε ο Μπάιντεν συναντήθηκε με τον Ερντογάν νωρίτερα τον Σεπτέμβριο στη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη, ακολουθώντας ένα μοτίβο ελαχιστοποίησης της επαφής ηγέτη των ΗΠΑ με τον Τούρκο πρόεδρο ( σε σύγκριση με προηγούμενες κυβερνήσεις)
Το τουρκικό κοινοβούλιο επέστρεψε από τις θερινές διακοπές την περασμένη εβδομάδα και όσο περισσότερο η κατάσταση παραμένει χωρίς πρόοδο, τόσο πιο παράλυτο και διαβρωτικό θα μπορούσε να παραμείνει ως θέμα. Η κυβέρνηση Μπάιντεν, μέσω των διπλωματών της και της προσέγγισής της στο Κογκρέσο, εργάζεται επιμελώς για να ξεπεράσει αυτό το δίλημμα (κυρίως μέσω των Μπλίνκεν, Νούλαντ κα). Πέρα από το μοναδικό ζήτημα της ένταξης της Σουηδίας – το οποίο αναμένει την τελική επικύρωση από την Τουρκία και την Ουγγαρία για περισσότερο από ένα χρόνο – η συμφωνία για τα F-16 έχει στρατηγική σημασία για τη σχέση ΗΠΑ-Τουρκίας.
Η αμυντική συνεργασία ήταν παραδοσιακά ο βασικός και ακρογωνιαίος λίθος των διμερών σχέσεων μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Τουρκίας. Αυτή η συνεργασία, ωστόσο, έχει πληγεί σε στρατηγικό επίπεδο από διαφωνίες σχετικά με την πολιτική της Άγκυρας έναντι της Συρίας ενώ κινδύνευσε περαιτέρω από την αγορά από την Τουρκία του ρωσικού εξελιγμένου συστήματος αεράμυνας S-400 το 2017. Οι Ηνωμένες Πολιτείες απάντησαν στην αγορά αφαιρώντας την Τουρκία από το F -35 πρόγραμμα το 2019 ως και επιβολή κυρώσεων στην Άγκυρα το 2020. Ένα αρνητικό αποτέλεσμα τώρα θα προκαλέσει βαριά κρίση στα στρατηγικά συμφέροντα των σχέσεων Τουρκίας – Ηνωμένων Πολιτειών.Πάντως γνωστοί και υπολογίσιμοι γερουσιαστές στην μετά-Μενέντεζ προεδρία εμφανίζονται “ευέλικτοι και διαλλακτικοί”ενώ μέσα στις επόμενες εβδομάδες αναμένονται εξελίξεις.
