Η Επιδείνωση της Στρατηγικής Εταιρικής Σχέσης ΗΠΑ – Ρωσίας ως Καταλύτης Γεωπολιτικών Ανακατατάξεων στη Διεθνή Σκακιέρα
Η καθημερινή πραγματικότητα επιβεβαιώνει ότι, οι διμερείς σχέσεις ΗΠΑ – Ρωσίας κατά τη βραχεία περίοδο της προεδρίας Μπάιντεν, περιήλθαν σε μία νέα χαλεπή φάση, παραπέμποντας στην αντιπαράθεση του Ψυχρού Πολέμου.
Στο πλαίσιο αυτό άλλωστε έλαβαν χώρα ένθεν – κακείθεν κυρώσεις και απελάσεις διπλωματών. Αρχικά οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στη Ρωσία λόγω των ρωσικών επιθέσεων στον κυβερνοχώρο και της φερόμενης ανάμειξης της Ρωσίας στις προεδρικές εκλογές του 2020, σύμφωνα με την εκπεφρασμένη εκδοχή του Λευκού Οίκου. Οι κυρώσεις επικεντρώνονται σε τριάντα δύο οργανισμούς και έξι εταιρείες τεχνολογίας. Επίσης απαγορεύουν στους οικονομικούς θεσμούς των ΗΠΑ την απευθείας αγορά ρωσικών ομολόγων. Πλέον των κυρώσεων, Ρώσοι διπλωμάτες στην Ουάσιγκτον και ο γενικός πρόξενος στη Νέα Υόρκη, ανακηρύχθηκαν ως ανεπιθύμητα πρόσωπα (persona non grata), με προσχηματική διατύπωση (κατά το Κρεμλίνο) τη συλλογή πληροφοριών με διπλωματική κάλυψη. Ακολούθως η Ρωσία, προχώρησε στην απέλαση δέκα Αμερικανών διπλωματών οι οποίοι υπηρετούσαν στην πρεσβεία των ΗΠΑ στη Μόσχα και δήλωσε ότι επίκειται να λάβει επιπρόσθετα μέτρα κατά των ΗΠΑ, ως αντίμετρο των αμερικανικών κυρώσεων της 16ης Απριλίου 2021.
Η επιδείνωση της στρατηγικής εταιρικής σχέσης ΗΠΑ – Ρωσίας εκδηλώθηκε και στην πρόσφατη κλιμάκωση των εντάσεων στη Μαύρη Θάλασσα, ανάμεσα στη Ρωσία και την Ουκρανία, στα σύνορα των οποίων αναπτύχθηκαν περίπου 120.000 Ρώσοι στρατιώτες. Συναφώς, την 19η Απριλίου 2021, οεκπρόσωπος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ Νεντ Πράις, κατήγγειλε τη Ρωσία για απρόκλητη επιχείρηση αποσταθεροποίησης της Ουκρανίας, με επιβολή περιορισμών στη ναυσιπλοΐα πολεμικών σκαφών, σε περιοχές ανοικτά της Κριμαίας.
Αξιοσημείωτη είναι η άποψη του διεθνούς φήμης καθηγητή Joseph Nye, ο οποίος θεωρεί τη Ρωσία και την Κίνα ως απολυταρχικά καθεστώτα που συνιστούν απειλή για τη Δύση [Nye, Joseph Jr. (2018). How Sharp Power Threatens Soft Power. The Right and Wrong Ways to Respond to Authoritarian Influence. Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/articles/china/2018-01-24/how-sharp-power-threatens-soft-power]. Στις απόψεις αυτές φέρεται να στοιχίζεται αδιάθλαστα ο νέος Πρόεδρος των ΗΠΑ, πραγματοποιώντας μεταστροφή (shift), αναφορικά με την προσέγγιση του προκατόχου του με το Κρεμλίνο.
Ο πρώην Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ επικρίθηκε από την παράταξη των Δημοκρατικών για υπερβολική υποχωρητικότητα έναντι του Κρεμλίνου και για «αθέμιτη» σύμπραξη με το τελευταίο. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, έπειτα από τους κοινούς βομβαρδισμούς κατά του «Ισλαμικού Κράτους» στη Συρία (2014), ο Τραμπ δέχθηκε ως ισότιμο εταίρο τη Ρωσία στη Μέση Ανατολή, μια περιοχή όπου οι ΗΠΑ κατείχαν παραδοσιακά απόλυτη κυριαρχία. Επιπροσθέτως, οι ΗΠΑ δεν αναμείχθηκαν στο ζήτημα της ρωσικής προσάρτησης της Κριμαίας (2014), παρόλο που η Ουκρανία επιδιώκει επί σειρά ετών την ένταξή της στο ΝΑΤΟ. Στον αντίποδα, οι σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας κατά την περίοδο Τραμπ επιδεινώθηκαν απότομα το 2020, έπειτα από τρία έτη σταθερά πτωτικής τροχιάς, με τους δύο πόλους να διαπραγματεύονται την ευθύνη της πανδημίας του Covid-19 και να είναι δέσμιοι σε έναν ατέρμονο εμπορικό πόλεμο. https://www.cfr.org/article/how-2020-shaped-us-china-relations Εν κατακλείδι, το ενδιαφέρον του Τραμπ ήταν στραμμένο αποκλειστικά στον Ειρηνικό [βλέπε αναλυτικά: Allison, Graham (2017). Destined for War: Can America and China Escape Thucydides’s Trap? London: The Times].
Η νέα ψυχροπολεμικού τύπου αντιπαράθεση ΗΠΑ – Ρωσίας αποτελεί καταλύτη ευρύτερων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, με τους σημαντικούς διεθνούς δρώντες να συντάσσονται ένθεν – κακείθεν των δύο πόλων. Στο πλαίσιο αυτό, η Ιαπωνία συμμαχεί με τις ΗΠΑ σε κοινό μέτωπο κατά της Κίνας, η οποία εμβαθύνει τη στρατηγική σχέση της με τη Ρωσία. Οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία επιδιώκουν τη διασφάλιση του υφιστάμενου status quo στην Ανατολική και Νότια Σινική Θάλασσα, όπου η Κίνα διεκδικεί περίπου το σύνολο της τελευταίας, ερίζοντας με άλλες χώρες (Ιαπωνία, Μαλαισία, Φιλιππίνες, Βιετνάμ κλπ).
Επιπλέον, η ΕΕ εκπόνησε στρατηγική για την παρουσία της στην περιφέρεια Ινδικού – Ειρηνικού, αντιδρώντας στην αύξηση της κινέζικης ισχύος, παρόλο που η ΕΕ ισχυρίζεται ότι δεν αντιπαρατίθεται στην Κίνα. Με πυρήνες τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ολλανδία, η ΕΕ επιδιώκει στρατηγικές συμμαχίες με συμμάχους των ΗΠΑ, όπως η Ινδία, η Ιαπωνία και η Αυστραλία.
Επιπροσθέτως, στον πόλο των ΗΠΑ τάσσεται το ΝΑΤΟ, η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετανία. Οι υπόψη δρώντες στο ζήτημα της πρόσφατης έντασης μεταξύ Ουκρανίας – Ρωσίας, εναντιώθηκαν στην τελευταία. Το ΝΑΤΟ διεμήνυσε στη Ρωσία όπως παύσει τη συγκέντρωση στρατιωτικών δυνάμεων στα σύνορα με την Ουκρανία, την οποία στήριξε και η ΕΕ. Ο Πρόεδρος Μακρόν μίλησε για «κόκκινες γραμμές» εναντίον της ρωσικής δραστηριότητας, ενώ η Μεγάλη Βρετανία θα στείλει πολεμικά πλοία στη Μαύρη θάλασσα, ως ένδειξη αλληλεγγύης στην Ουκρανία και τους συμμάχους της Μεγάλης Βρετανίας.
Ο Αμερικανός Πρόεδρος θα εμβαθύνει τη σχέση του με τους δυτικούς συμμάχους, έχοντας ανακοινώσει το πρώτο υπερατλαντικό ταξίδι του τον Ιούνιο 2021, στη Μεγάλη Βρετανία και ακολούθως στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στις Βρυξέλλες. Σύμφωνα με ανακοίνωση του Λευκού Οίκου, το ταξίδι αποσκοπεί στην ενίσχυση των διατλαντικών σχέσεων και της συλλογικής ασφάλειας.
Αναφορικά με την πορεία της διμερούς σχέσης θέματος, εκτιμάται ότι, η σχέση θα επιδεινωθεί στο εγγύς μέλλον, καθώς οι ΗΠΑ θεωρούν ότι ο Πούτιν έχει καθορίσει τα συμφέροντα της χώρας του με τρόπο ασυμβίβαστο με τα συμφέροντα των ΗΠΑ και των Ευρωπαίων συμμάχων τους. Οι ΗΠΑ πιστεύουν στα ιδανικά της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου, θεωρώντας ότι ο Πούτιν εκλαμβάνει την εξάπλωση της δημοκρατίας ως απειλή για το καθεστώς του, πιστεύοντας ότι η ύπαρξη ευάλωτων γειτόνων ενισχύει τη ρωσική ασφάλεια. Βλέπε αναλυτικά: https://www.foreignaffairs.com/articles/russia-fsu/2021-04-06/us-russian-relations-will-only-get-worse
Εκτιμάται ότι οι ΗΠΑ, έχοντας μπει σε μία ψυχροπολεμικού τύπου αντιπαράθεση με τη Ρωσία, θα δημιουργούν εμπόδια στις γεωστρατηγικές επιδιώξεις της τελευταίας, ακόμα και σε περιοχές όπου στο παρελθόν δεν προέβαλαν την ισχύ τους, όπως ο Καύκασος. Παρόλα αυτά, οι ΗΠΑ, εκτιμάται ότι θα εξακολουθήσουν να εκλαμβάνουν την Κίνα ως απειλή της αμερικανικής μονοκρατορίας. Συνακόλουθα οι ΗΠΑ, με τη συμμαχία της αγγλόσφαιρας και των δυνάμεων της Δύσης, θα ταχθούν ενάντια του πόλου Ρωσίας – Κίνας.
Εκτιμάται ότι, η αναγνώριση της γενοκτονίας των Αρμενίων από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ, δεν αποτελεί μόνο απάντηση στην Τουρκία, την οποία οι ΗΠΑ απέκλεισαν επίσημα από την προμήθεια των μαχητικών αεροσκαφών F-35. Επιπροσθέτως, συνιστά μια απτή επίδειξη στη Ρωσία ότι, οι ΗΠΑ οι οποίες δεν διαμόρφωναν μέχρι πρότινος τα τεκταινόμενα στο ρωσικό «εγγύς εξωτερικό» (blizhneye zarubezhye), πλέον, θα ενδιαφέρονται για τις περιοχές του πρώην σοβιετικού χώρου. Στις συγκρούσεις που σημειώθηκαν στις υπόψη περιοχές, τις οποίες η Ρωσία θεωρεί ως ζωτικό χώρο της, οι ΗΠΑ δεν αναμίχθηκαν. Εν προκειμένω, στον πόλεμο Γεωργίας – Ρωσίας (2008), την προσάρτηση της Κριμαίας στη Ρωσία (2014) και τον πόλεμο στο Ναγκόρνο Καραμπάχ (2020).
Αξιοσημείωτο είναι ότι η Τουρκία φέρεται να εντάσσεται στον πόλο Ρωσίας – Κίνας, καθώς τα τελευταία χρόνια οι γεωστρατηγικές επιδιώξεις της Άγκυρας και του Κρεμλίνου παρουσιάζουν ευρύ πεδίο σύμπτωσης. Στο πλαίσιο αυτό, η Τουρκία προμηθεύτηκε το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα S-400, με αποτέλεσμα την επιβολή κυρώσεων σε αυτή εκ μέρους των ΗΠΑ, καθόσον η πράξη αυτή εμπίπτει στις διατάξεις του «Νόμου για την Αντιμετώπιση των Αντιπάλων της Αμερικής Μέσω Κυρώσεων» (νόμος CAATSA).
Βλέπε: https://gr.usembassy.gov/caatsa-section-231-imposition-of-sanctions-on-turkish-presidency-of-defense-industries/
Επίσης η Τουρκία, έπειτα από την αποτυχημένη απόπειρα συνταγματικής εκτροπής (Ιούλιος 2016), πραγματοποίησε μια ακραιφνή ισλαμική στροφή στο γεωπολιτικό προσανατολισμό της, αποβάλλοντας και τα τελευταία ψήγματα Κεμαλικής εκκοσμίκευσης (secularization), απομακρυνόμενη από το δυτικογενές αξιακό σύστημα [Βλέπε: Siousiouras P., Chourdakis K. & Grekos D. (2018), The European Union and the Securitization Process: the case of Turkish Candidacy, Middle East Forum, Special Issue Towards a New Order in the Region: Frontiers redesign in the Middle East and the Balkans and their impact on World Geopolitical Dynamics, ISSN 1105-6164.
Στο πλαίσιο του διπόλου ΗΠΑ – Ρωσίας, η χώρα μας είθε να ενδυναμώσει περαιτέρω τη στρατηγική σχέση της με τις ΗΠΑ και τους συμμάχους της, οι οποίοι δείχνουν αυξημένο ενδιαφέρον και έχουν συγκλίνοντα με τη χώρα μας συμφέροντα στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι συνεργασίες είθε να περιλαμβάνουν ζητήματα σκληρής αλλά και ήπιας ισχύος. Η Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια κινείται προς την επιθυμητή κατεύθυνση έχοντας δομήσει ενισχυμένο στρατηγικό διάλογο με τις ΗΠΑ και επιδεικνύοντας έναν ανερχόμενο «ελληνικό ατλαντισμό».
Κυριάκος Χουρδάκης, Msc, MBA, PhD in geopolitics
Ο ΑΝΕΡΧΟΜΕΝΟΣ “ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΑΤΛΑΝΤΙΣΜΟΣ”
