Βαίνουμε σε δραματικές και εκφυλιστικές καταστάσεις σε Ουκρανία και Γάζα μέσα στο 2024.ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΑ ΔΥΟ ΜΕΤΩΠΑ-ΦΩΤΙΑ.

Δρ Αθανάσιος Ε. Δρούγος

Διεθνολόγος-Γεωστρατηγικός Αναλυτής

Ο “Μεγάλος και εξελισσόμενος κατακερματισμός” (με απρόβλεπτες επιπτώσεις και προεκτάσεις)  αναδεικνύεται ως η επικυρίαρχη τάση που διαμορφώνει το παγκόσμιο τοπίο  για το 2024. Τα ταραχώδη γεγονότα του 2023, όπου εκτυλίχθηκαν νέες κρίσεις σε κομβικές  χρονικές στιγμές, ενίσχυσαν σημαντικά τις τάσεις αποσύνθεσης σε διεθνή πολιτική, οικονομική σφαίρα, γεωπολιτική, κοινωνική δυναμική, ενεργειακές τάσεις ως και  σε τεχνολογικές σφαίρες. Από τον αυξανόμενο παγκόσμιο ανταγωνισμό για κυριαρχία σε βασικούς τομείς, μέχρι την παρατηρούμενη  πόλωση της Δύσης στην αυγή ενός κομβικού  και καθοριστικής σημασίας εκλογικού έτους, ο κατακερματισμός  και συναφή διαλυτικά φαινόμενα ειναι ευρέως διαδεδομένα. Περιλαμβάνει τις αυξανόμενες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι πολυμερείς θεσμοί σε έναν πιο πολυπολικό κόσμο (ΟΗΕ-ΝΑΤΟ-ΕΕ κα), σε συνδυασμό με την αυξανόμενη διεκδίκηση  νέων  παραγόντων όπως ο Παγκόσμιος Νότος,(χώρες του νοτίου ημισφαιρίου)  που είναι λιγότερο διατεθειμένες να ακολουθήσουν τις δυτικές οδηγίες. Αυτός ο κατακερματισμός επεκτείνεται στην αναβίωση των ιστορικών συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή και στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ(νότιο Κάυκασο) , στη προβληματική  κατάσταση στο αρκετά μεγάλο εκτασιακά μέτωπο του Ουκρανορωσικού πολέμου, αλλά και στην κλιμακούμενη αποσταθεροποίηση  στα υπομέτωπα του  Ειρηνικού.(νότια Σινική θάλασσα, Κοοεατική , Ταϊβάν  κα).

Τι μπορούμε να περιμένουμε  για το 2024;(ειδικά στους δυο σφοδρούς  και πολύνεκρους πολέμους)

Α) Πόλεμοι που διαιρούν : Ρωσία-Ουκρανία Ο κόσμος το 2024|

Καθώς ο Πούτιν προετοιμάζεται για τις “προεδρικές εκλογές¨’ στη Ρωσία τον Μάρτιο του 2024,( εξασφαλίζοντας  την ελεγχόμενη επικράτησή του)   ανακύπτουν ερωτήματα σχετικά με πιθανή μετεκλογική στρατιωτική κλιμάκωση. Ευρώπη και παγκόσμια διακυβέρνηση Τον Μάρτιο του 2024, ο νεοτσάρος  Πούτιν θα ανανεώσει τη “νομιμότητά” του και θα επιβεβαιώσει αυτή της “ειδικής λειτουργίας’ της μέσω μιας οιονεί εκλογικής διαδικασίας που ονομάζεται “προεδρικές εκλογές στη Ρωσία”. Μια άνευ εναλλακτικής, επιδοκιμαστική και συχνά καταναγκαστική επευφημία, που έχει να κάνει περισσότερο με τη μεσαιωνική Νοβγκοροντιανή veche (λαϊκή συνάντηση) παρά με τις σύγχρονες ανταγωνιστικές εκλογές,  και αυτή θα επιτρέψει στον Πούτιν να πιστέψει ότι ο λαός του έχει δώσει εντολή να συνεχίσει την “ειδική του επιχείρηση” στην Ουκρανία ως  και τη καταστολή  των αντιστάσεων στο εσωτερικό της χώρας.
Κοινωνικό συμβόλαιο Για τον μέσο Ρώσο, υπάρχει μόνο ένα ρεαλιστικό ερώτημα αν  μετά από μια συναισθηματική κινητοποίηση με τη μορφή συγκέντρωσης γύρω από τη σημαία τον Μάρτιο του 2024, το Κρεμλίνο θα ανακοινώσει άλλη μια κινητοποίηση/επιστράτευση  αυτή τη φορά στρατιωτική.

Άλλωστε, έτσι μπορούν οι αρχές να διαβάσουν το αποτέλεσμα των ‘προεδρικών εκλογών’ δηλαδή  την ικανότητα να κάνουν ό,τι θέλουν με το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού βυθισμένο στη μαθημένη αδιαφορία. Ωστόσο, παρά τη φαινομενική υπακοή του πληθυσμού, η αύξηση του επιπέδου του άγχους σε απαράδεκτα επίπεδα σημαίνει σπάσιμο ενός άγραφου κοινωνικού συμβολαίου: εσείς, οι ηγέτες της χώρας, δεν οδηγείτε τους πάντες, αλλά μόνο μερικούς ανθρώπους στα χαρακώματα και διατηρείτε την αίσθηση της κανονικότητας στην καθημερινή ζωή, ενώ εμείς, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, παραμένουμε αδιάφοροι για τα πάντα εκτός από τη δική μας κατανάλωση και υποστηρίζουμε κάθε προσπάθεια των αρχών ως ευγνωμοσύνη γι’ αυτό.Αυτό το συμβόλαιο βολεύει τον Πούτιν, αλλά βολεύει και τα δεκάδες εκατομμύρια παθητικούς  κομφορμιστές που αποτελούν τη βάση υποστήριξης του. Αλλά αν αυτοί οι κομφορμιστές βγουν από τη ζώνη άνεσης τους, ακόμη και η συμπεριφορά τους μπορεί να γίνει απρόβλεπτη. Γι’ αυτό είναι πιο κερδοφόρο για τον Πούτιν, ακόμη και μετά τις εκλογές, να συνεχίσει τον πόλεμο  με περαιτέρω στρατιωτικοποίηση της συνείδησης των υπηκόων του, αλλά χωρίς τη φυσική εμπλοκή της πλειοψηφίας στον στρατιωτικό επεκτατισμό του. Η ιδεολογική ανάμειξη αυτής της πλειοψηφίας στο αυτοκρατορικό του σχέδιο “επιστροφής και ενίσχυσης”των Ρωσικών εδαφών θα είναι αρκετή.

“Νίκη’ και κατακερματισμόςΑυτό δεν θα απαιτήσει από τον Πούτιν να αλλάξει γραμμή εξωτερικής πολιτικής (αν αυτό που κάνει μπορεί κατ’ αρχήν να ονομαστεί εξωτερική πολιτική), που συνοψίζεται στην αναμονή για να δει εάν ο κατακερματισμός του ενιαίου μετώπου της Δύσης, και μάλιστα του κόσμου, θα οδηγήσει σε αυτό που θα μπορούσε να αποκαλέσει τη “νίκη” του. Έχει γίνει κοινοτοπία να πιστεύει κανείς ότι ο Ρώσος αυταρχικός  ηγέτης θα περιμένει υπομονετικά τα αποτελέσματα των προεδρικών εκλογών σε διάφορες χώρες και, κυρίως, στις Ηνωμένες Πολιτείες τον προσεχή Νοέμβριο. Και εκτός αυτού, θα ελπίζει στην απώλεια της ενότητας της Ευρώπης. Αλλά, πρώτο η εμπειρία της προεδρίας του Τραμπ δείχνει ότι παρά τις αμοιβαίες φιλοφρονήσεις δύο υπερβολικών ηγετών, οι σχέσεις μεταξύ των ΗΠΑ και της Ρωσίας έχουν εκφυλιστεί . Δεύτερο ορισμένες χώρες στην Ευρώπη κινούνται προς τα δεξιά ενώ άλλες φιλελευθεροποιούνται (το παράδειγμα της Πολωνίας το αποδεικνύει αυτό), αλλά η συνέχιση της πιο βάναυσης σφαγής στην Ευρωπαϊκή ήπειρο δεν συγκαταλέγεται στις προτεραιότητες και τις αξίες ακόμη και της ακροδεξιάς πτέρυγας του πολιτικού φάσματος.

Τέλος, η ‘παγκόσμια πλειοψηφία”, δηλαδή οι χώρες του μη δυτικού κόσμου, για τις οποίες ο Πούτιν θέλει να γίνει φάρος και ηθική αρχή, ακολουθώντας τα βήματα της  αλήστου μνήμης ΕΣΣΔ, είναι αρκετά ρεαλιστικές στο να μην  δεχτούν τη βοήθειά του, ενώ επιδιώκουν  να διατηρήσουν μια πολυδιανυσματική πολιτική. Το ίδιο ισχύει και για τις χώρες της ΚΑΚ(Κοινοπολιτίας Ανεξάρτητων Κρατών/πρώην Σοβιετική ΄’Ένωση πλην Βαλτικών και Μολδαβίας) , τις οποίες ο επεκτατισμός του Πούτιν τρομάζει αντί να τις πείσει ότι ο Ρώσος αυταρχικός  ηγέτησ είναι ο άρχοντας μιας νέας αυτοκρατορίας που χτίστηκε πάνω στα συντρίμμια της ΕΣΣΔ. Ο Πούτιν, έχοντας επιλέξει μια επιθετική γραμμή συμπεριφοράς, έχασε παρά κέρδισε την ευκαιρία να αποκαταστήσει την αυτοκρατορία.
Μαύροι κύκνοιΕν ολίγοις, ο κατακερματισμός και ακόμη και οι συγκρούσεις μεταξύ των ελίτ των ΗΠΑ και των Ευρωπαϊκών χωρών δεν εγγυώνται την απόρριψη των αξιών της Δύσης και την υποστήριξή της προς την Ουκρανία, συμπεριλαμβανομένης της πρακτικής οικονομικής και στρατιωτικής βοήθειας. Σε κάθε περίπτωση, παρόλο που η Δύση αισθάνεται  σχετική”κούραση” από τον πόλεμο και οι πόροι για να στηρίξει την Ουκρανία μειώνονται, αυτό δεν θα βοηθήσει σοβαρά τον Πούτιν να προωθήσει τον επεκτατισμό του εκτός και αν σηκώσει τα διακυβεύματα και χρησιμοποιήσει κάποιο “θαυματουργό όπλο”. Εξάλλου, ο Ρωσικός πληθυσμός, παρ’ όλη την αδιαφορία του και την εστίασή του στην επιβίωση και την κατανάλωση, κουράζεται επίσης από τον πόλεμο και οι πόροι (οικονομικοί, στρατιωτικοί, ανθρώπινοι, συναισθηματικοί, ψυχολογικοί) επίσης μειώνονται.

Για αυτόν τον λόγο, δύσκολα μπορεί να ειπωθεί ότι η Ουκρανία χάνει τον πόλεμο Εκτός από κάποιους άσχετους και ανόητους  στη χώρα μας και στο εξωτερικό) . Πρώτο, ο Πούτιν έχει ήδη χάσει την Ουκρανία (με την έννοια ότι την έχει χάσει ως σφαίρα οποιασδήποτε επιρροής). Δεύτερο, τα  λεγόμενα/κατεχόμενα “νέα εδάφη” είναι ένα τεράστιο βάρος για τον προϋπολογισμό, που δεν αποφέρει ακόμη κανένα οικονομικό όφελος, και τρίτο, έχει χάσει για τη Ρωσία το μέλλον της.

Ένα άλλο ερώτημα είναι αν  η Ουκρανία θα αναγκαστεί λόγω της εξάντλησης(προς το παρόν)  των στρατιωτικών της πόρων να έρθει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Είναι όμως ήττα η παύση της αμοιβαίας καταστροφής ανθρώπων και οι προσπάθειες εξεύρεσης διεξόδου από τη σύγκρουση; Το πρόβλημα είναι ότι ο Πούτιν μπορεί μόνο να προσομοιώνει τις διαπραγματεύσεις, όχι να διαπραγματεύεται. Και τότε η αμοιβαία εξάντληση είναι αναπόφευκτη. Πρέπει να είμαστε νηφάλιοι και να καταλάβουμε: και οι δύο πλευρές έχουν απώλειες σε  αυτόν τον πόλεμο.

Αλλά ο Πούτιν δεν τα πάει καλά στην οικονομία και την κοινωνική σφαίρα ενώ  τα πράγματα φαίνονται άσχημα για τον στόχο του να βελτιώσει την ποιότητα και την ποσότητα του ανθρώπινου κεφαλαίου λόγω των δημογραφικών τάσεων, της φθοράς του ενεργού πληθυσμού, της πτώσης των ποσοστών γεννήσεων που συμπληρώνεται από τη μετανάστευση, τη στρατιωτική κινητοποίηση , και τα εμπόδια στον προγραμματισμό μιας οικογένειας σε αβέβαιες συνθήκες. Μπορεί τώρα να φαίνεται ότι οι πόροι της πολιτικής του υποστήριξης είναι απεριόριστοι, αλλά κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει το φαινόμενο των μαύρων κύκνων: Μόνο το 2023 ο Πούτιν υπέστη στρατιωτική ανταρσία από τον Πριγκόζιν  της μισθοφορικής Βάγκνερ και τη δυσαρέσκεια των συγγενών των επιστρατευμένων , απαιτώντας την επιστροφή των συζύγων. πατεράδων  και γιων
Και υπάρχουν περιστάσεις προφανούς αδικίας: Πραγματικοί δολοφόνοι που είναι στη φυλακή, μετά από έξι μήνες στρατιωτικής θητείας επιστρέφουν στο σπίτι ως ήρωες(!) και αρχίζουν να διαπράττουν βίαια εγκλήματα ξανά, ενώ καλοί υπάκουοι πολίτες κάθονται στα χαρακώματα για περισσότερο από ένα χρόνο, μερικές φορές ακόμη και χωρίς άδεια. Αυτό δεν είναι ακόμη ένα κίνημα κατά του πολέμου ή κατά του Πούτιν, αλλά είναι ένα προφανές νέο φαινόμενο που θα μπορούσε θεωρητικά να εξελιχθεί σε κάτι πολιτικό, αν και, δεδομένου του υψηλότατου επιπέδου καταστολής στη χώρα, αυτό δεν είναι πολύ πιθανό. Οδηγώντας το κράτος σε ένα μοντέλο υβριδικού ολοκληρωτισμού και την κοινωνία σε μια ημι-επιστρατευόμενη  θέση, ο Πούτιν μπορεί να έχει “κερδίσει’ βραχυπρόθεσμα ‘η  και μεσοπρόθεσμα. Αλλά σίγουρα έχασε το μέλλον της Ρωσίας ( τη μακροπρόθεσμη προοπτική,) και έτσι καταδίκασε τη χώρα (και τον κόσμο) σε ένα ατελείωτο αδιέξοδο. Αλλά όπως έγραψε ο ανθρωπολόγος Βλαντιμίρ Γιούρτσακ, αναφερόμενος στην αιώνια Σοβιετική αυτοκρατορία, “ήταν για πάντα μέχρι να τελειώσει”.

Β)Πόλεμοι που μας χωρίζουν Β : Ισραήλ-Γάζα  το 2024|

Το πρώτο ερώτημα που πρέπει να συζητηθεί είναι αν ο πόλεμος στη Γάζα ένωσε το πάντα κατακερματισμένο μέτωπο των Αραβικών κρατών ή συνέβαλε σε περαιτέρω διχασμούς. Είναι πράγματι πολύ δύσκολο έργο η αξιολόγηση των συνεπειών, άμεσων και έμμεσων, ενός πολέμου όπως αυτός μεταξύ του Ισραήλ και της Χαμάς, πριν καν οραματιστεί το τέλος. Είναι σαφές ότι το ‘πώς” θα τελειώσει ο πόλεμος θα καθορίσει τις εξωτερικές συνέπειές του. Έχοντας πει ότι υπάρχουν, ωστόσο, κάποιες πιο άμεσες επιπτώσεις σε περιφερειακό επίπεδο που θα μπορούσαν να συζητηθούν με σχετική εμπιστοσύνη, ο  περιορισμένος χώρος που παρέχεται σε αυτό το άρθρο αναγκαστικά περιορίζει τον συγγραφέα  να επικεντρωθεί στις κύριες συνέπειες και όχι σε μια πιο σχολαστική ανάλυση κατά κράτος της περιοχής.
Το πρώτο ερώτημα που πρέπει να συζητηθεί είναι αν  ο πόλεμος ένωσε το πάντα κατακερματισμένο μέτωπο των Αραβικών κρατών (συν την Τουρκία και το Ιράν) ή έχει (συμβάλλει) σε περαιτέρω διχασμούς. Από τη μια πλευρά, υπήρξε η  σχεδόν ομόφωνη καταδίκη της Ισραηλινής αντίδρασης στη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου ως βάναυση και δυσανάλογη, αλλά, από την άλλη, φάνηκε ξεκάθαρα ότι τουλάχιστον δύο αφηγήσεις έχουν προκύψει στα Αραβικά κράτη τάξεις (αντιδράσεις η μία  στην καταδίκη του Ισραήλ ως κατοχικής νεοαποικιακής δύναμης(, μειώνοντας έτσι το βάρος των γεγονότων της 7ης Οκτωβρίου εισάγοντας τα σε σύγκριση με τα 50 και πλέον χρόνια Παλαιστινιακά δεινά, και , ακόμη  αναγνωρίζοντας την Παλαιστινιακή τραγωδία δεν μειώνει τα αποτελέσματα των άγριων επιθέσεων της 7ης Οκτωβρίου, , αλλά καταδικάζει το εύρος των ενερεγιών του 
Η πρώτη άποψη υποστηρίζεται κυρίως από την Αλγερία, την Τυνησία, τη Λιβύη, τη Συρία, το Ιράκ, ενώ η δεύτερη, που θεωρείται η θέση των “μετριοπαθών” Αραβικών κρατών, ενστερνίζονται τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία, η Αίγυπτος, (πιθανώς το Κατάρ) το Μαρόκο και λίγοι άλλοι. Περιφερειακά πρέπει να προσέξουμε επίσης τη θέση του Ιράν, το οποίο με τους συμμάχους του, όπως η Χεζμπολάχ, οι Χούτι της Υεμένης, οι Σιιτικές πολιτοφυλακές του Ιράκ και της Συρίας, έχουν πάρει αντίθετη θέση έναντι του Ισραήλ και προφανώς και έναντι των μετριοπαθών Αραβικών κρατών. Η Τουρκία, εξισορροπώντας πάντα τα συμφέροντα και τις ευκαιρίες της, παίρνει μια ισχυρή ιδεολογική θέση απέναντι στην αντίδραση του Ισραήλ, κρίνοντας την ως εγκληματική και απερίσκεπτη, αλλά ταυτόχρονα διατήρησε ορισμένα διπλωματικά κανάλια. Αν η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα «ενότητα εναντίον κατακερματισμού» συνέπειες του Πολέμου είναι επομένως «περισσότερος διχασμός και κατακερματισμός», φέρνει στο προσκήνιο ένα άλλο ερώτημα, από ρεαλιστική άποψη ένα ακόμη πιο σημαντικό, δηλαδή τι θα συμβεί στις Συμφωνίες του Αβραάμ, οι οποίες είχαν φτάσει στο δύσκολο να πιστέψουμε σχεδόν την προσκόλληση της Σαουδικής Αραβίας
Αυτό το “θαύμα” έχει προληφθεί από τους βομβαρδισμούς του Ισραηλινού στρατού πάνω από τη Γάζα, οι οποίοι έχουν καταστήσει ηθικά αδύνατη μια αδελφοποίηση με το Ισραήλ από τη θρησκευτικά χαρακτηρισμένη και καθορισμένη Σαουδαραβική ελίτ. Προς το παρόν δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι Συμφωνίες του Αβραάμ δεν θα δουν περαιτέρω προσχώρηση Αραβικών κρατών, αλλά αυτό δεν σημαίνει  και το ‘τέλος’ της διαδικασίας προς την αποδοχή  των Συμφωνιών.

Η Ισραηλινή πίεση στον Παλαιστινιακό πληθυσμό της Γάζας να μετακινηθεί νότια προς την κατεύθυνση των Αιγυπτιακών συνόρων μπορεί να προκαλέσει περαιτέρω επέκταση της ανθρωπιστικής κρίσης, η οποία θα  μπορούσε να ωθήσει τον άμαχο πληθυσμό να εισβάλει στην Αίγυπτο. Αυτό μπορεί να προκαλέσει εσωτερική αναταραχή και να οδηγήσει σε δραματική κλιμάκωση των πολιτικών αντιπαραθέσεων εντός της Αιγύπτου, ιδιαίτερα μεταξύ του καθεστώτος και της εκτεταμένης δυσαρέσκειας που υπάρχει ήδη μεταξύ του πληθυσμού γενικότερα. Η λαϊκή δυσαρέσκεια, που σίγουρα δεν προκαλείται από οτιδήποτε σχετίζεται με το Ισραήλ αυτή τη στιγμή, αλλά μάλλον από τη δεινή οικονομική κατάσταση και την πολιτική διαφθορά, θα μπορούσε πράγματι να προκληθεί από την πιθανή μαζική έξοδο των Γάζας. Η Αίγυπτος δεν έχει ακόμη συμβιβαστεί με την αντίφαση που έχει επηρεάσει όλες τις ενέργειές της, καθώς και τις ηθικές αξίες της κοινωνίας της, από το τέλος του πολέμου του Γιομ Κιπούρ το 1973, όπου η στενή σχέση μεταξύ της Αιγυπτιακής ελίτ και του Ισραηλινού κατεστημένου δεν μεταδόθηκε ποτέ πραγματικά στον πληθυσμό.
Ο Μουμπάρακ προσπάθησε να βρει έναν τρόπο να διευκολύνει μια λύση σε αυτή την αντίφαση, αλλά απέτυχε. Ο Αλ Σίσι το βρίσκει σταδιακά πιο δύσκολο, επειδή το αντι-ισραηλινό αίσθημα της πλειοψηφίας του πληθυσμού είναι δύσκολο να αγνοηθεί ακόμη και για μια ελίτ “πολύ απομονωμένη” από τον πληθυσμό της, όπως η Αιγυπτιακή. Επομένως, υπάρχει κάποια ανησυχία ότι όσο περισσότερο συνεχίζεται ο πόλεμος, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος απονομιμοποίησης του Αιγυπτιακού καθεστώτος.

Η Αλγερία είναι ο άλλος γίγαντας στη Μεσόγειο που έχει πολλά να χάσει ή να κερδίσει από τον πόλεμο της Γάζας. Ο στρατός στην εξουσία χρησιμοποιεί την “παναραβική” νομιμότητα της ιδρυτικής του επανάστασης ενάντια στους Γάλλους αποικιοκράτες για να εκφράσει  την ισχυρή λαβή στην εξουσία που απολαμβάνει μέχρι τώρα. Έτσι, ο πόλεμος της Γάζας λειτούργει ως πολλαπλασιαστής της νομιμότητας του καθεστώτος που είδε τη δυνατότητα να αναζωογονήσει μια θέση και αξίες που είχαν γίνει κάπως ‘σκουριασμένες”. Μια άλλη πιθανώς πιο θετική συνέπεια στην περιφερειακή ισορροπία μπορεί να προέλθει από τη συνειδητοποίηση από την Τουρκία και την Αίγυπτο του αρνητικού και αυτοκαταστροφικού αποτελέσματος της μη φιλικής, αν όχι πολεμικής, συμπεριφοράς μεταξύ τους. Η αναθέρμανση των σχέσεων μεταξύ των δύο, που γεννήθηκε από την συνειδητοποίηση των δυνητικά καταστροφικών αποτελεσμάτων της καταστροφής της Γάζας από τον Ισραηλινό στρατό, είναι σίγουρα θετική έκβαση. Αυτή η συνεργασία θα μπορούσε να βοηθήσει στην επίλυση της κατάστασης στη Λιβύη μέσω της επιβολής ενός βαθμού συνεργασίας μεταξύ των δύο αντίπαλων Λιβυκών ομάδων  ως και στη σταθεροποίηση της χώρας.
Επιπλέον, η Τουρκία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την τεράστια επιρροή που έχει αποκτήσει στο Κέρας της Αφρικής για να βοηθήσει την Αίγυπτο να αντιμετωπίσει τα ζητήματα που έχει με την Αιθιοπία (σχετικά με την κατασκευή του Φράγματος στο Νείλο). Ο πόλεμος συνέβαλε στην επανεμφάνιση του Ισλαμισμού σε πολλές χώρες. Η Χαμάς είναι ο πολιτικός-στρατιωτικός κλάδος ενός κινήματος που βασίζεται σε θρησκευτικές αξίες και πηγάζει από την “κοιλιά’ του ισλαμιστικού πολιτικοθρησκευτικού κινήματος  και κατ’ εξοχήν της Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Η Χαμάς διεξάγει τον λεκτικό της πόλεμο  με την Ισλαμική ορολογία, δημιουργώντας έτσι γύρω της “την αύρα του οπαδού της παράδοσης και της υπηρεσίας στον Θεό.’ Η ‘ηρωική’ (κατά τη γνώμη των πληθυσμών της περιοχής) αντι-ισραηλινή αντίστασή της προκάλεσε, όσο παράλογα κι αν είναι, την επιστροφή στη ζωή πολλών ισλαμιστικών κομμάτων και, ενδεχομένως, εξτρεμιστικών οργανώσεων και ομάδων. Η κατάσταση εξακολουθεί να είναι πολύ ρευστή για να εξακριβωθεί η εξέλιξη των συνεπειών της στην περιοχή. Πολλά θα εξαρτηθούν από το πότε και πώς θα επιτευχθεί μια εκεχειρία ή μια ειρηνευτική συμφωνία. Φυσικά, τα τραγικά γεγονότα των δύο τελευταίων μηνών δεν μας δίνουν πολλές ελπίδες για την εξεύρεση μιας διαρκούς συμφωνίας.
Συμπερασματικά και στα δυο πολεμικά μέτωπα θα βιώσουμε δραματικές εξελίξεις και καταστάσεις μέσα στο 2024.