Δρ Αθανάσιος Ε. Δρούγος
Διεθνολόγος-Γεωστρατηγικός Αναλυτής
Μπορεί ο θριαμβευτής ανταρτικός συνασπισμός της Συρίας να ενώσει τη χώρα; Και τι πρέπει να κάνουν οι ΗΠΑ για αυτήν την δυνητικά «καταστροφική επιτυχία»
Η βάναυση 54χρονη δικτατορία της οικογένειας Άσαντ στη Συρία έχει τελειώσει. Σε λίγες μέρες, οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης κατέλαβαν τη μεγάλη πόλη του Χαλεπίου προτού προχωρήσουν προς τα νότια σε άλλες ελεγχόμενες από την κυβέρνηση περιοχές όπως της Χάμα, της Χομς και τελικά, στις 7 Δεκεμβρίου 2024, στην πρωτεύουσα, Δαμασκό. Η επίθεση ήταν ακόμη πιο εκπληκτική και σοκαριστική δεδομένου ότι ο 13χρονος εμφύλιος πόλεμος βρισκόταν σε μεγάλο βαθμό σε αδιέξοδο μετά την εκεχειρία του 2020 που μεσολάβησε η Ρωσία και η Τουρκία.
Τι έχει αφήσει όμως πίσω του ο Άσαντ και τι γίνεται μετά; Προσωπικά εκτιμώ και πιστεύω ότι η ικανότητα των δυνάμεων της αντιπολίτευσης να διατηρήσουν την ενότητα θα είναι κρίσιμη κατά τη μετάβαση στη Συρία μετά τον Άσαντ. Από τότε που ξεκίνησε ο εμφύλιος πόλεμος το 2011, οι πολλές φατρίες της αντιπολίτευσης στη Συρία έχουν διασπαστεί από ιδεολογικές διαφορές και τα συμφέροντα εξωτερικών υποστηρικτών, και αυτό παραμένει αληθινό παρά τη σημερινή τους νίκη.
Στο μεταξύ η ταχεία αλλαγή της τύχης στον εμφύλιο πόλεμο της Συρίας θέτει σοβαρά ερωτήματα για εκείνες τις χώρες που έχουν υποστηρίξει τη μία ή την άλλη πλευρά στη σύγκρουση. Για το Ιράν και τη Ρωσία, η πτώση του συμμάχου τους Άσαντ βλάπτει τις περιφερειακές φιλοδοξίες. Για τους υποστηρικτές των στοιχείων της αντιπολίτευσης -ιδίως της Τουρκίας αλλά και των Ηνωμένων Πολιτειών,-που και οι δύο διατηρούν στρατιωτική παρουσία στη Συρία- θα υπάρξουν επίσης προκλήσεις.
Φόβοι για μια «καταστροφική επιτυχία» Το Ιράν, οι ΗΠΑ, η Ρωσία και η Τουρκία υπήρξαν κρίσιμοι παίκτες σε όλο τον εμφύλιο πόλεμο της Συρίας. Η πρόσφατη επίθεση της αντιπολίτευσης ήρθε καθώς οι τρεις βασικοί σύμμαχοι του Άσαντ —η Ρωσία, το Ιράν και η Χεζμπολάχ του Λιβάνου— είχαν αποδυναμωθεί. Η εστίαση της Ρωσίας στην Ουκρανία και τις αποτυχίες του Ιράν από τα Ισραηλινά χτυπήματα έχουν περιορίσει την ικανότητά τους να παρείχαν ισχυρή υποστήριξη στον Άσαντ, ενώ η Χεζμπολάχ φαινόταν διστακτική να δεσμεύσει επιπλέον μαχητές, όπως είχε κάνει στο παρελθόν.
Στη συνέχεια, στις 2 Δεκεμβρίου, καθώς οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης ήταν σε κίνηση, η Ρωσία άρχισε να αποσύρει ναυτικά μέσα από τη στρατηγική της μεσογειακή βάση στη Tαρτούς της Συρίας. Αυτή η διάβρωση της εξωτερικής υποστήριξης υπονόμευσε ουσιαστικά την ικανότητα του Άσαντ να ανασυνταχθεί και να πραγματοποιήσει μια αποτελεσματική αντεπίθεση. Οι ΗΠΑ αναμφίβολα χαιρετίζουν αυτή τη μειωμένη Ρωσική και Ιρανική επιρροή στη Συρία. Ωστόσο, η ανησυχία στην Ουάσιγκτον έχει ήδη εκδηλωθεί για ένα σενάριο «καταστροφικής επιτυχίας» στο οποίο ο Άσαντ αντικαθίσταται από μια Ισλαμιστική ομάδα που πολλοί στη Δύση θεωρούν τρομοκράτες.
Τα μέλη της Ισλαμιστικής οργάνωσης Hayat Tahrir al-Sham ήταν που πρωτοστάτησαν σε πολλά από τα κέρδη της αντιπολίτευσης στη Συρία, πολεμώντας στο πλευρό του Συριακού Εθνικού Στρατού που υποστηρίζεται από την Τουρκία. Και ενώ η Hayat Tahrir al-Sham δεν έχει στοχεύσει άμεσα τα στρατεύματα των ΗΠΑ που σταθμεύουν στα βορειοανατολικά – τα οποία βρίσκονται σε συνεργασία με τις Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις υπό την ηγεσία των Κούρδων – η αστάθεια και το ενδεχόμενο συγκρούσεων μεταξύ φατριών της αντιπολίτευσης και συμμάχων των ΗΠΑ θα μπορούσαν να αυξήσουν τους κινδύνους για τους 920 Αμερικανούς με έδρα τη Συρία κοντά στα σύνορα με το Ιράκ ,και δίπλα στον Ευφράτη.
Το γεγονός ότι διαφορετικές ομάδες της αντιπολίτευσης έχουν πάρει τον έλεγχο διαφόρων περιοχών που κάποτε κατείχαν η κυβέρνηση είναι ένα κρίσιμο γεγονός: η Συρία είναι de facto διαιρεμένη.
Τα βορειοδυτικά ελέγχονται από την ισλαμιστική Hayat Tahrir al-Sham και τον υποστηριζόμενο από την Τουρκία Συριακό Εθνικό Στρατό. Τα βορειοανατολικά βρίσκονται υπό τις Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις υπό την ηγεσία των Κούρδων, που υποστηρίζονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Παρά τον κοινό στόχο της εκδίωξης του Άσαντ και την κοινή επίθεση στο Χαλέπι, οι συγκρούσεις μεταξύ της Χαγιάτ Ταχρίρ αλ-Σαμ και του Συριακού Εθνικού Στρατού είναι συχνές. Η Hayat Tahrir al-Sham, υπό την ηγεσία του Abu Mohammad al-Golani, στοχεύει να διεκδικήσει τον έλεγχο των περιοχών που ελέγχονται από την αντιπολίτευση, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που διαχειρίζεται επί του παρόντος ο Συριακός Εθνικός Στρατός.
Και ο Συριακός Εθνικός Στρατός και η Hayat Tahrir al-Sham διατηρούν περίπλοκες, συχνά αντικρουόμενες σχέσεις με τις Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις, που διαμορφώνονται από ιδεολογικές, εδαφικές και στρατηγικές διαφορές. Ο υποστηριζόμενος από την Τουρκία Συριακός Εθνικός Στρατός εμπλέκεται συχνά σε άμεσες συγκρούσεις με τις Συριακές Αμυντικές Δυνάμεις, τις οποίες η Τουρκία θεωρεί τρομοκρατική οργάνωση και παρακλάδι του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν/PKK που πολεμά στη νότια Τουρκία για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες. Ο εσωτερικός κατακερματισμός της αντιπολίτευσης μπορεί να αποδυναμώσει την ικανότητά της να επιφέρει σταθερότητα στη Συρία μακροπρόθεσμα.
Προβλήματα προσαρμογής Η πτώση του Άσαντ θα έχει σημαντικές επιπτώσεις για εκείνες τις χώρες που έχουν μερίδιο στην περιοχή. Η μεγάλη στρατηγική του Ιράν να διατηρήσει τη «Σιιτική ημισέληνο» – η σύνδεση της Τεχεράνης με τη Βηρυτό μέσω της Βαγδάτης και της Δαμασκού και κατά τη διαδικασία αντιμετώπισης των Σουνιτικών ισλαμιστικών φατριών – έχει αποτύχει. Για την Ουάσιγκτον, η αποχώρηση του Άσαντ δεν ταιριάζει απαραίτητα με κανένα αναμενόμενο αποτέλεσμα. Οι ΗΠΑ έχουν δώσει προτεραιότητα στην εξισορρόπηση, τον περιορισμό και, ενδεχομένως, τη μείωση της Ρωσικής και Ιρανικής επιρροής στη Συρία. Αλλά μέχρι πρόσφατα αυτό δεν σήμαινε την απομάκρυνση του Άσαντ.
Η κυβέρνηση Μπάιντεν είχε μάλιστα αφήσει να εννοηθεί στις αρχές Δεκεμβρίου ότι θα ήταν έτοιμη να άρει τις κυρώσεις στη Συρία αν ο Άσαντ διέκοπυε τις σχέσεις με το Ιράν και τη Χεζμπολάχ. Έγινε επίσης λόγος για την κυβέρνηση του Άσαντ που συμμάχησε με τις υποστηριζόμενες από τις ΗΠΑ Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις./Κούρδοι Αλλά καθώς πόλη μετά από πόλη έπεφτε στα χέρια της Χαγιάτ Ταχρίρ αλ-Σαμ και του υποστηριζόμενου από την Τουρκία Συριακού Εθνικού Στρατού, γινόταν όλο και πιο απίθανο η Κουρδική ομάδα να ευθυγραμμιστεί με τις δυνάμεις του Άσαντ που εξασθενούσαν
Οι Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις θα χρειαστεί να προσαρμοστούν ως απάντηση στην πτώση του Άσαντ. Αυτό θα ισχύει διπλά εάν, όπως πολλοί αναμένουν και ο Τραμπ υπαινίσσεται, οι ΗΠΑ αποχωρήσουν από τη Συρία. Επί του παρόντος, οι 920 στρατιώτες των ΗΠΑ βρίσκονται στην ανατολική Συρία, παράλληλα με μια στρατιωτική βάση στο Al-Tanf, που βρίσκεται κοντά στα σύνορα Ιράκ και Ιορδανίας(τριεθνές). Σε περίπτωση αποχώρησης των Αμερικανικών δυνάμεων, οι Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις και η αυτόνομη περιοχή που διαχειρίζεται -γνωστή ως Αυτόνομη Διοίκηση της Βόρειας και Ανατολικής Συρίας- θα πρέπει να διαπραγματευτούν την αυτονομία τους τόσο με διαφορετικές φατρίες της αντιπολίτευσης όσο και με τη Συριακή γειτονική Τουρκία.
Συμμαχία Κούρδων και Ισλαμιστών; Ο επισφαλής ρόλος των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων στη μετάβαση στη μετά τον Άσαντ εποχή θα μπορούσε να προκαλέσει σημαντικό πονοκέφαλο στην εξωτερική πολιτική για τις ΗΠΑ. Δεδομένης της ιστορίας στρατιωτικών εισβολών και εκστρατειών της Τουρκίας κατά των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων σε βόρειες πόλεις όπως το Αφρίν και το Κομπάνι, η κουρδική ομάδα μπορεί να χρειαστεί να ευθυγραμμιστεί με ορισμένες φατρίες της αντιπολίτευσης, πιθανώς τη Χαγιάτ Ταχρίρ αλ-Σαμ, αν τελικά οι ΗΠΑ αποσυρθούν. Πρόσφατα, η Hayat Tahrir al-Sham έχει αποφύγει σε μεγάλο βαθμό να ανταγωνίζεται τις Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις
Πράγματι, οι προσπάθειες της Hayat Tahrir al-Sham να επαναπροσδιοριστεί και να μετριαστεί είναι αξιοσημείωτες, ειδικά δεδομένης της προέλευσής της ως Σαλαφιστικής ομάδας με δεσμούς με την Αλ Κάιντα. Υιοθετώντας μια σειρά πολιτικών όπως η έκδοση αμνηστίας για το προσωπικό του Συριακού στρατού, η διευκόλυνση των συμφωνιών εκκένωσης και η χρήση της γλώσσας της οικοδόμησης μιας εθνοτικά και θρησκευτικά διαφορετικής δομής διακυβέρνησης, η Ισλαμιστική ομάδα προσπάθησε να αμβλύνει την σκληρή εικόνα της και να κερδίσει εύνοια – ή ελάχιστη ουδετερότητα – από διεθνή ενδιαφερόμενα μέρη, όπως οι Η.Π.Α. Ωστόσο, ο σκεπτικισμός σχετικά με τους τελικούς στόχους της Hayat Tahrir al-Sham παραμένει.
Στρατηγικοί υπολογισμοί για την Τουρκία
Η θέση της Τουρκίας για τη Συρία τώρα είναι εξίσου περίπλοκη. Η Τουρκία φιλοξενεί 3,6 εκατομμύρια Σύρους πρόσφυγες(η μεγαλύτερη χώρα υποδοχής προσφύγων παγκοσμίως.) Μια παρατεταμένη οικονομική ύφεση και το αυξανόμενο αίσθημα κατά των προσφύγων πίεσαν τον Πρόεδρο της Τουρκίας Ερντογάν να σηματοδοτήσει την προθυμία να συνεργαστεί με τον Άσαντ πριν από την επίθεση της αντιπολίτευσης. Η ελπίδα της Τουρκίας ήταν ότι οι ομαλοποιημένες σχέσεις με τη Συρία θα βοηθούσαν στη διευκόλυνση της επιστροφής των προσφύγων και στην αντιμετώπιση των ανησυχιών για ένα πιθανό Κουρδικό κράτος στη βορειοανατολική Συρία. Όμως ο Άσαντ προκλητικά απέρριψε τέτοιες πρωτοβουλίες και ενέτεινε τις αεροπορικές επιδρομές στην Ιντλίμπ ( προκαλώντας νέα κύματα εκτοπισμού κοντά στα Τουρκικά σύνορα.)
Η πολιτική της Τουρκίας για τη Συρία συνδέεται επίσης στενά με την ανανεωμένη ειρηνευτική διαδικασία με το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν. Αυτές οι συνομιλίες φέρεται να περιλαμβάνουν συζητήσεις σχετικά με την πιθανή απελευθέρωση του φυλακισμένου ηγέτη του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν, Αμπντουλάχ Οτσαλάν – η επιρροή του οποίου είναι βαθιά σε περιοχές υπό την ηγεσία των Κούρδων στη βόρεια Συρία.
Η ευκαιρία για μια νέα Συρία Το προφανές τέλος της διακυβέρνησης της οικογένειας Άσαντ μετά από μισό αιώνα βίαιης καταπίεσης σηματοδοτεί μια κομβική στιγμή για τη Συρία – προσφέροντας μια ευκαιρία να ανοικοδομηθεί το έθνος στα θεμέλια της συμμετοχής, του πλουραλισμού και της σταθερότητας. Η επίτευξη αυτού του οράματος εξαρτάται από την ικανότητα των παρατάξεων της αντιπολίτευσης να αντιμετωπίσουν τις τεράστιες προκλήσεις της μετάβασης. Αυτό περιλαμβάνει την ενίσχυση της ενότητας μεταξύ διαφορετικών ομάδων, την αντιμετώπιση παραπόνων από χρόνια σύγκρουσης και τη δημιουργία δομών διακυβέρνησης που αντικατοπτρίζουν την εθνική, θρησκευτική και πολιτική πολυμορφία της Συρίας. Αυτό δεν θα είναι εύκολο έργο.
