ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΚΥΒΕΡΝΑΝ…
Δρ Αθανάσιος Ε.Δρούγος
Διεθνολόγος-Γεωστρατηγικός Αναλυτής
Το καθεστώς του Ιράν έχει επιδείξει ανθεκτικότητα και προσαρμοστικότητα στην απώλεια πολλών από τους κορυφαίους κυβερνητικούς και ηγέτες ασφαλείας από τότε που ξεκίνησε ο πόλεμος πριν από σχεδόν ένα μήνα. Ο Τραμπ και ο σύμμαχός του Μπενιαμίν Νετανιάχου, εξέφρασαν την έκπληξή τους για το γεγονός ότι το καθεστώς του Ιράν δεν κατέρρευσε μετά τη δολοφονία του Ανώτατου hγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ την πρώτη ημέρα της εκστρατείας.
Οι εκτιμήσεις των αμερικανικών και ισραηλινών υπηρεσιών πληροφοριών προφανώς δεν υποτίμησαν την ευπάθεια της δομής εξουσίας του Ιράν σε επιθέσεις αποκεφαλισμού, οι οποίες έχουν επίσης σκοτώσει κορυφαίους διοικητές του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) και της πολιτοφυλακής Basij, καθώς και πολιτικούς ηγέτες όπως ο ντε φάκτο ηγέτης του καθεστώτος Αλί Λαριτζανί και ο υπουργός pληροφοριών. Αντικαθιστώντας τις απώλειές του με μια βαθιά ομάδα υφισταμένων ηγετών, το Ιράν μπόρεσε όχι μόνο να συνεχίσει να αντιδρά για τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ, αλλά και να επεκτείνει τον στόχο του πέρα από τις αμερικανικές βάσεις στον Κόλπο σε ενεργειακές εγκαταστάσεις, υποδομές κρατών του Κόλπου και ναυτιλία μέσω του Στενού του Ορμούζ.
Με λίγες εξαιρέσεις, όλοι οι επιζώντες ηγέτες του καθεστώτος επιμένουν να χρησιμοποιούν τα στρατηγικά πλεονεκτήματα του Ιράν για να αποτρέψουν τις ΗΠΑ από το να επιτεθούν στο Ιράν οποιαδήποτε στιγμή στο μέλλον. Ένα σημαντικό ερώτημα που θέτουν οι παγκόσμιοι αξιωματούχοι είναι ποιος κυβερνά τώρα το Ιράν.
Σύμφωνα με το σύνταγμα της Ισλαμικής Δημοκρατίας, η εξουσία του Αρχιστράτηγου των Ενόπλων Δυνάμεων ανήκει σε έναν Ανώτατο Ηγέτη. Σύμφωνα με μια αδιαφανή και συντομευμένη διαδικασία ψηφοφορίας, στις 8 Μαρτίου, το 88μελές εκλεγμένο σώμα κληρικών, η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, επέλεξε τον γιο του Χαμενεΐ, Μοτζτάμπα, ως Ανώτατο Ηγέτη.
Σύμφωνα με όλες τις αναφορές, βασικοί σκληροπυρηνικοί ηγέτες του IRGC και πολιτικοί ηγέτες επέμειναν σε αυτή την επιλογή για λόγους σκοπιμότητας σε καιρό πολέμου, παρά τα περιορισμένα θρησκευτικά διαπιστευτήρια του Μοτζτάμπα. Αντλούσε σκληροπυρηνική υποστήριξη από τον ρόλο του ως φύλακα του πατέρα του και επικυριάρχου αρκετών σημαντικών ελιγμών, όπως η φερόμενη ως δόλια επανεκλογή του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ ως προέδρου το 2009, που εδραίωσε την κυριαρχία των σκληροπυρηνικών εντός του καθεστώτος.
Αλλά ίσως το πιο σημαντικό, ο Μοτζτάμπα συνδεόταν με το Τάγμα Χαμπίμπ και τον «Κύκλο Χαμπίμπ», την ομάδα σκληροπυρηνικών Ιρανών προσωπικοτήτων που σφυρηλατήθηκε σε καιρό πολέμου κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ, οι οποίοι στη συνέχεια αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά της στρατιωτικής και της ανώτερης ηγεσίας των μυστικών υπηρεσιών του καθεστώτος.
Έτσι, από πολλές απόψεις, είναι ένας από αυτούς, έχοντας προσφερθεί εθελοντικά να ενταχθεί στην πρώτη γραμμή ως έφηβος. Ωστόσο, οι Αμερικανοί αξιωματούχοι συμφωνούν ότι ο Μοτζτάμπα τραυματίστηκε σοβαρά στην επίθεση που σκότωσε τον πατέρα του
Οι λίγες δηλώσεις που έχει κάνει από την επιλογή του έχουν αναγνωστεί από παρουσιαστές και δεν έχει εμφανιστεί αυτοπροσώπως σε ηχογραφήσεις ή βιντεοσκοπήσεις. Καμία προσωπικότητα του καθεστώτος δεν ισχυρίζεται ότι τον έχει συναντήσει ή μιλήσει αυτοπροσώπως.
Την περασμένη εβδομάδα, η Διευθύντρια των Εθνικών Πληροφοριών, των ΗΠΑ Τούλσι Γκάμπαρντ, κατέθεσε ενώπιον του Κογκρέσου ότι ο Μοτζτάμπα «τραυματίστηκε πολύ σοβαρά» και ότι η λήψη αποφάσεων εντός της ηγεσίας του Ιράν «δεν είναι σαφής… Η κοινότητα των μυστικών υπηρεσιών (IC) εκτιμά ότι το καθεστώς στο Ιράν φαίνεται άθικτο, αλλά σε μεγάλο βαθμό υποβαθμισμένο λόγω επιθέσεων στην ηγεσία και τις στρατιωτικές του δυνατότητες».
Ένας Αμερικανός αξιωματούχος δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι, αν και οι Αμερικανοί αξιωματούχοι εκτιμούν ότι ο Μοτζτάμπα είναι ζωντανός, ταυτόχρονα «…δεν έχουμε καμία απόδειξη ότι κρατά τα ηνία». Η φαινομενική ανικανότητα – ή τουλάχιστον η αδυναμία πρόσβασης – του Μοτζτάμπα θέτει τη διακυβέρνηση και τη διαχείριση σε καιρό πολέμου αποκλειστικά στα χέρια άλλων επιζώντων ηγετών, οι οποίοι όλοι έχουν δικαίωμα σε ένα μερίδιο εξουσίας με βάση είτε το υπόβαθρό τους είτε τις θεσμικές τους θέσεις.
Μετά την έναρξη του πολέμου, ο επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας (SNSC) του Ιράν, Αλί Λαριτζανί, που θεωρείται σκληροπυρηνικός αλλά και ρεαλιστής, αναγνωρίστηκε από Ιρανούς αξιωματούχους ότι διαχειριζόταν τη διακυβέρνηση και την πολεμική προσπάθεια του Ιράν σε συνεργασία με τον Πρόεδρο της Βουλής, Μοχάμεντ Μπακρ Καλιμπάφ.
Ο θάνατος του Λαριτζανί από ισραηλινή επιδρομή στις 17 Μαρτίου φαίνεται να έθεσε τον Καλιμπάφ στην πραγματικότητα επικεφαλής του Ιράν. Όπως και ο Λαριτζανί, ο Καλιμπάφ έχει δεσμούς τόσο με το IRGC όσο και με πολιτικές κυβερνητικές προσωπικότητες. Ο Καλιμπάφ ήταν ένας από τους πρώτους διοικητές της αεροπορίας του IRGC, η οποία τελικά εγκατέλειψε την κατασκευή μιας μαχητικής αεροπορίας έντασης κεφαλαίου για να γίνει αργότερα, ως Αεροδιαστημική Δύναμη του Ιράν, ο χειριστής του οπλοστασίου βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν. Αργότερα εξελέγη δήμαρχος της Τεχεράνης, υπηρετώντας από το 2005 έως το 2017, κατά τη διάρκεια των οποίων έπρεπε να διαχειριστεί την παροχή πολιτικών δημόσιων υπηρεσιών, ενώ παράλληλα εξισορροπούσε τις ανάγκες αρκετών φατριών του καθεστώτος.
Οι αξιωματούχοι του Τραμπ φέρονται να θεωρούν τον Καλιμπάφ ως τον κύριο συνομιλητή τους στις συνομιλίες ΗΠΑ-Ιράν, οι οποίες φέρεται πιθανότατα να διεξάγονταν με τη μεσολάβηση της Αιγύπτου, του Πακιστάν και της Τουρκίας, για κατάπαυση του πυρός. Οι συνομιλίες λέγεται ότι στοχεύαν στην επίτευξη μόνιμης συμφωνίας για τα σημαντικά διμερή ζητήματα, όπως τα πυρηνικά και πυραυλικά προγράμματα του Ιράν και η υποστήριξή του προς τις ένοπλες παρατάξεις στον «Άξονα Αντίστασης» της Τεχεράνης, καθώς και στην πλήρη ελευθερία πλοήγησης μέσω του του Ορμούζ.
. Σε αυτό το βαθμό, ο Τραμπ φαίνεται να βλέπει την άνοδο του Καλιμπάφ ως μια πιθανή «λύση της Βενεζουέλας» στην οποία ένας ηγέτης αναδύεται από την υπάρχουσα δύναμη πρόθυμος να συνεργαστεί με τις προτεραιότητες των ΗΠΑ. Ωστόσο, οι περισσότεροι ειδικοί εκτιμούν ότι ο Καλιμπάφ και άλλοι ηγέτες είναι εμποτισμένοι στην ιδεολογία της Ισλαμικής Επανάστασης του Ιράν και θεωρούν οποιαδήποτε συμφωνία με την ομάδα Τραμπ ως καθαρά συναλλακτική, με στόχο την ανακούφιση από τις συνολικές κυρώσεις των ΗΠΑ.
Ολόκληρη η δομή εξουσίας επιδιώκει να διασφαλίσει ότι η Ουάσινγκτον θα μετανιώσει για την απόφασή της να αγνοήσει πολλαπλούς γύρους συνομιλιών για να ξεκινήσει μια μεγάλη αεροπορική εκστρατεία εναντίον του Ιράν. Το «στοίχημα» των ΗΠΑ στον Καλιμπάφ αγνοεί επίσης το γεγονός ότι θα πρέπει να μοιραστεί την εξουσία ή τουλάχιστον να συμβουλευτεί άλλους ηγέτες και παρατάξεις.
Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ και αρκετοί βασικοί ηγέτες έτειναν προς άλλες προσωπικότητες, συμπεριλαμβανομένου του Ιμπραήμ Ραΐσι (που σκοτώθηκε σε ατύχημα ελικοπτέρου το 2024), στις τέσσερις προεδρικές εκλογές στις οποίες ο Καλιμπάφ ανταγωνίστηκε αλλά έχασε, υποδηλώνοντας ότι δεν ήταν τόσο κοντά στον Αλί Χαμενεΐ όσο οι ανταγωνιστές ηγέτες.
Ωστόσο, η αναγνώριση του Καλιμπάφ από τις ΗΠΑ ως πιθανού συνομιλητή υπονοεί ότι οι αξιωματούχοι του Τραμπ, οι οποίοι επιθυμούν μια συμφωνία με το Ιράν που θα αποφύγει περαιτέρω οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις από τον πόλεμο, έχουν δώσει οδηγίες στους Ισραηλινούς εταίρους τους να μην στοχεύουν τον Καλιμπάφ σε μελλοντικές επιθέσεις αποκεφαλισμού.
Ο εξέχων ρόλος του Καλιμπάφ και άλλων σκληροπυρηνικών σηματοδοτεί επίσης τη σχετική πολιτική αδυναμία του εκλεγμένου προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν, ενός μεταρρυθμιστή, ο οποίος υπερτερεί του Καλιμπάφ στην επίσημη δομή εξουσίας. Ο Πεζεσκιάν είναι το δημόσιο πρόσωπο της κυβέρνησης από την έναρξη του πολέμου, αλλά ο ρόλος του περιορίζεται σε μεγάλο βαθμό στην προσπάθεια μετριασμού των επιπτώσεων των βομβαρδισμών των ΗΠΑ και του Ισραήλ στον άμαχο πληθυσμό. Θεωρείται ότι αντιτίθεται στη σκληροπυρηνική στρατηγική, πιέζοντας για τον τερματισμό του πολέμου, ακόμη και αν αυτό απαιτεί ιρανικές παραχωρήσεις. Υποστήριξε δημόσια τον συμβιβασμό και την αμνηστία για τους ηγέτες των διαμαρτυριών κατά τη διάρκεια της μαζικής εξέγερσης τον Ιανουάριο – θέσεις που απορρίφθηκαν από τους κυρίαρχους σκληροπυρηνικούς.
Η πεποίθηση της Ουάσιγκτον ότι μπορεί να καταλήξει σε συμφωνία με έναν Ιρανό «μετριοπαθή» συσκοτίζει και ίσως αγνοεί τον βαθμό στον οποίο οι σκληροπυρηνικοί εξτρεμιστές στο IRGC και σε άλλους θεσμούς ασφαλείας μονοπωλούν πλέον τη δομή της εξουσίας. Αρκετοί εξέχοντες ηγέτες του IRGC που τα τελευταία χρόνια βρίσκονται στο περιθώριο της δομής της εξουσίας έχουν αναλάβει βασικές θέσεις στο Ιράν κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ.
Την περασμένη εβδομάδα, ο υποστράτηγος του IRGC Μοχσέν Ρεζάι, διοικητής του IRGC καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ 1980-88, και ο οποίος μετέτρεψε την οργάνωση από μια πολιτοφυλακή προστασίας του καθεστώτος σε μια σημαντική δύναμη, διορίστηκε (επίσημα) από τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ ως στρατιωτικός σύμβουλός του. Ο Ρεζάι ήταν ένας από τους αρχιτέκτονες της στάσης του καθεστώτος «πόλεμος μέχρι τη νίκη» εναντίον του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν του Ιράκ κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου.
Χθες, ο Ρεζάι διατύπωσε μια ενημερωμένη εκδοχή αυτής της στάσης προειδοποιώντας, σε συνέντευξή του στο πρακτορείο ειδήσεων Fars, ότι το Ιράν θα κλιμακώσει την αντίδρασή του εναντίον των ΗΠΑ και του Ισραήλ εάν ο Τραμπ υλοποιήσει τις απειλές του να επιτεθεί στις πολιτικές υποδομές του Ιράν. Δήλωσε: «Εάν επιτεθείτε στις υποδομές της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν, η απάντησή μας δεν θα είναι πλέον οφθαλμός αντί οφθαλμού, αλλά κεφάλι αντί οφθαλμού. Θα σας παραλύσουμε και θα σας πνίξουμε στον Κόλπο».
Πρόσθεσε ότι η σύγκρουση θα συνεχιστεί μέχρι να εκπληρωθούν οι όροι του Ιράν, συμπεριλαμβανομένης της αποζημίωσης για τις πολεμικές ζημιές, της άρσης των κυρώσεων και των εγγυήσεων κατά της παρέμβασης των ΗΠΑ. Ενισχύοντας την ανάλυση ότι ο πόλεμος έχει μετατοπίσει την εξουσία προς τους σκληροπυρηνικούς του IRGC, ανακοινώθηκε την Τρίτη ότι ο Ανώτατος Ηγέτης διόρισε έναν άλλο πρώην υποστηρικτή του IRGC, τον Mohammad Baqr Zolqadr, για να διαδεχθεί τον Larijani ως Γενικός Γραμματέας του SNSC.
Όπως και ο Reza’i, ο Zolqadr ήταν διοικητής του IRGC κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ, υπηρετώντας τότε ως αναπληρωτής διοικητής του IRGC και επικεφαλής του Κοινού Επιτελείου που συντονίζει μεταξύ του IRGC και του εθνικού στρατού (Artesh). Στη συνέχεια μετακινήθηκε σε υψηλόβαθμες θέσεις στο ιρανικό δικαστικό σώμα, έναν θεσμό που ενεργεί σκληρά κατά των εγχώριων διαφωνούντων, και σε κυβερνητικά όργανα του καθεστώτος. Ο Zolqadr φέρεται να έπαιξε καθοριστικό ρόλο στις προσπάθειες καταστολής του καθεστώτος κατά της εξέγερσης με επικεφαλής τους φοιτητές το 1999 και της εξέγερσης του Πράσινου Κινήματος που διαμαρτυρήθηκε για την φερόμενη απάτη στην επανεκλογή του Αχμαντινετζάντ το 2009.
