Δρ Αθανάσιος Ε. Δρούγος
Διεθνολόγος-Γεωστρατηγικός Αναλυτής
Το ΝΑΤΟ εξετάζει μια δυναμική,πολυδιάστατη ως και σημαντική αμυντική επέκταση στον Αρκτικό κύκλο. Μία πρόταση από το ειδικό επιτελείο του ΓΓ της Ατλαντικής Συμμαχίας Ολλανδού Μαρκ Ρούτε είναι μια αποστολή Arctic Sentry με σημαντικά διευρυμένη παρουσία των ΗΠΑ στη Γροιλανδία. Δεδομένων των “ανησυχιών ” της κυβέρνησης Τραμπ, η πιο βιώσιμη επιλογή για τις ΗΠΑ, τη Δανία και τη Γροιλανδία είναι ένα μοντέλο «κοινής ευθύνης και κοινής κυριαρχίας» για τμήματα της Γροιλανδίας
Βασιζόμενη σε προηγούμενα όπως αυτό του αρχιπελάγους Τσάγκος/ Ντιέγκο Γκαρσία στον Ινδικό ωκεανό αυτή η προσέγγιση θα μπορούσε να δώσει στις ΗΠΑ τον επιχειρησιακό έλεγχο που απαιτείται για την άμυνα χωρίς να υπονομεύει την κυριαρχία της Δανίας ή της Γροιλανδίας. Σε λιγότερο από μία εβδομάδα, η Γροιλανδία έχει μετατραπεί από μια υπαρξιακή κρίση για το ΝΑΤΟ σε μια πιο συνηθισμένη πρόκληση διαπραγμάτευσης μιας συμφωνίας.
Αλλά οι λεπτομέρειες της συμφωνίας θα εξακολουθούν να είναι κρίσιμες για το μέλλον του ΝΑΤΟ..Το τελικό αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από την κοινή κατανόηση των απαιτήσεων ασφαλείας που έχουν οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους στο ΝΑΤΟ τόσο για τη Γροιλανδία όσο και για την Αρκτική γενικότερα, καθώς και από πολιτικές και νομικές παραμέτρους.
Οι απαιτήσεις ασφάλειας του ΝΑΤΟ στην Αρκτική προκύπτουν κυρίως από την αντιμετώπιση της απειλής που θέτει η Ρωσία. Όπως αναφέρει η Στρατηγική του Πενταγώνου για την Αρκτική του 2024, «Η Ρωσία έχει επίσης μια σαφή οδό προσέγγισης προς τις ΗΠΑ μέσω της Αρκτικής και θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τις δυνατότητές της που βασίζονται στην Αρκτική για να απειλήσει την ικανότητα των ΗΠΑ να προβάλλουν ισχύ τόσο στην Ευρώπη όσο και στην περιοχή Ινδο-Ειρηνικού, περιορίζοντας την ικανότητά μας να ανταποκρινόμαστε σε κρίσεις».
Η απειλή από μια «σαφή οδό προσέγγισης» δεν αφορά μόνο τις ΗΠΑ, αλλά και τη Νορβηγία, τη Φινλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισλανδία, τη Δανία και την ίδια τη Γροιλανδία, ως και η γενική απειλή προβολής ισχύος από τη Ρωσία προφανώς εμπλέκει ολόκληρο το ΝΑΤΟ. Η Κίνα έχει τα δικά της σχέδια σε αυτήν την περιοχή, παρόλο που κανένα από τα εδάφη της δεν συνορεύει με τον Αρκτικό Ωκεανό. Αυτό δεν αποτελεί μόνο ανησυχία για την Ευρώπη και τις ΗΠΑ.
Για να αντιμετωπίσει αυτές τις προκλήσεις, το ΝΑΤΟ έχει συζητήσει την πιθανότητα μιας αποστολής Arctic Sentry κάπως συγκρίσιμης με την πρόσφατη αποστολή Baltic Sentry που ιδρύθηκε τον περασμένο Ιανουάριο, μετά από ρωσικές και κινεζικές υβριδικές ενέργειες εναντίον υποθαλάσσιων καλωδίων στη Βαλτική Θάλασσα.
Μια αποστολή Arctic Sentry θα ήταν πολύ πιο εκτεταμένη από την προσπάθεια στη Βαλτική Θάλασσα και θα περιελάμβανε κοινές ευθύνες που θα αντλούνταν από τις προσπάθειες των ΗΠΑ, του Καναδά και της Ευρώπης.
Σε μια κατανομή εργασίας, στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να επικεντρωθούν στην άμυνα της Γροιλανδίας και των γύρω περιοχών. Αυτό θα απαιτούσε επιπλέον αεροδρόμια, διευρυμένες ναυτικές εγκαταστάσεις, ολοκληρωμένη αεροπορική και πυραυλική άμυνα, συμπεριλαμβανομένων των απαιτήσεων για το πρόγραμμα Golden Dome, εγκαταστάσεις για μη επανδρωμένα οχήματα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που σχετίζονται με τη θαλάσσια επιτήρηση και τον έλεγχο της θάλασσας, και δυνατότητες επιτήρησης τόσο για την Αρκτική όσο και εκείνων που σχετίζονται με το γεωγραφικό χάσμα Γροιλανδίας-Ισλανδίας-Ηνωμένου Βασιλείου (GIUK).
Ο Καναδάς και η Ευρώπη θα μπορούσαν να παρέχουν συμπληρωματικές δυνατότητες, συμπεριλαμβανομένων αυξημένων αεροπορικών και ναυτικών δυνατοτήτων για την επίγνωση του θαλάσσιου τομέα και, σε καιρό πολέμου, τον έλεγχο των θαλασσών, συμπεριλαμβανομένου του χάσματος GIUK, για να κρατήσουν τις ρωσικές ναυτικές δυνάμεις -ιδίως τα υποβρύχια- μακριά από τον Βόρειο Ατλαντικό.
Μια αποστολή Arctic Sentry θα συνεπαγόταν μια πολύ διευρυμένη παρουσία των ΗΠΑ στη Γροιλανδία, ίσως μεγαλύτερη από την παρουσία τους κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, δέκα χιλιάδων προσωπικού και δεκατριών διακλαδικών βάσεων, καθώς και μια σειρά από μικρότερες εγκαταστάσεις. Για να επιτευχθεί αυτό το αποτέλεσμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Δανία θα πρέπει να καταλήξουν σε συμφωνία —συμπεριλαμβανομένης της κυβέρνησης της Γροιλανδίας, τόσο επειδή η δραστηριότητα θα λάμβανε χώρα στο έδαφός της όσο και επειδή οι ισχύουσες συμφωνίες μεταξύ Δανίας και Γροιλανδίας προβλέπουν ότι η Γροιλανδία θα μπορούσε να γίνει ανεξάρτητη χώρα με λαϊκό δημοψήφισμα.
Πώς θα μπορούσε να επιτευχθεί αυτή η συμφωνία;
Είναι πιθανό η υπάρχουσα συμφωνία Ηνωμένων Πολιτειών-Δανίας του 1951 να παρέχει το «πλαίσιο» που συζήτησε ο Τραμπ με τον Ρούτε.Αλλά η τότε συμφωνία δεν περιλαμβάνει καμία συζήτηση για τον έλεγχο των επιχειρησιακών ρυθμίσεων, όπως για παράδειγμα η συμφωνία NORAD ΗΠΑ-Καναδά.Ο επιχειρησιακός έλεγχος των δυνάμεων θα είναι ο πιο σημαντικός για μια αποτελεσματική άμυνα.
Μια άλλη προτεινόμενη λύση είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες να θεσπίσουν ένα «σύμφωνο ελεύθερης σύνδεσης» με τη Γροιλανδία, όπως έχουν κάνει με πολλά νησιωτικά έθνη στον Ειρηνικό(Μικρονησία-Παλάου-κλπ), όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες ουσιαστικά παρέχουν ασφάλεια και άμυνα, ενώ τα νησιά παραμένουν ανεξάρτητα.
Προσέγγιση «κοινής ευθύνης και κοινής κυριαρχίας
Ευτυχώς, υπάρχει ένας εναλλακτικός τρόπος για να δημιουργηθεί ένα αποτελεσματικό πλαίσιο κοινής ευθύνης ασφαλείας – χρησιμοποιώντας την έννοια της «κοινής κυριαρχίας» – που μπορεί να μετατρέψει το πλαίσιο Tραμπ-Ρούτε σε πραγματικότητα και να ικανοποιήσει πλήρως τις απαιτήσεις όλων των μερών. Η «κοινή κυριαρχία» στο διεθνές δίκαιο είναι μια συμφωνία μεταξύ κυβερνήσεων που επιτρέπει την εμπλοκή εξωτερικών φορέων σε αυτό που κανονικά θα ήταν οι εγχώριες δομές εξουσίας μιας κυβέρνησης υποδοχής.
Τα ευρωπαϊκά έθνη έχουν αναλάβει αρκετές τέτοιες ρυθμίσεις – συμπεριλαμβανομένης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) – στις οποίες οι νέες αρχές εκτοπίζουν τον ρόλο των εθνικών κυβερνήσεων σε ορισμένους τομείς. Και πέρα από την ΕΕ, υπάρχουν και άλλα ιστορικά παραδείγματα κοινής κυριαρχίας στο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, για παράδειγμα, πριν από την επανένωση της Γερμανίας, περιόρισε τον κυρίαρχο έλεγχό της επί των ενόπλων δυνάμεών της, ενσωματώνοντάς τες στο ΝΑΤΟ, αποποιούμενη το δικαίωμα παραγωγής χημικών, βιολογικών και πυρηνικών όπλων και δίνοντας στις δυτικές δυνάμεις το δικαίωμα να κηρύξουν κατάσταση έκτακτης ανάγκης σε απάντηση σε μια απειλή για την ασφάλεια.
Σε πιο περιορισμένα πλαίσια κοινής κυριαρχίας, η λίμνη Κωνσταντία λειτουργεί συνεργατικά σε αόριστους όρους μεταξύ Ελβετίας, Γερμανίας και Αυστρίας. Το νησί Φασιανός διοικείται κάθε χρόνο από την Ισπανία μεταξύ 1ης Φεβρουαρίου και 31ης Ιουλίου και από τη Γαλλία μεταξύ 1ης Αυγούστου και 31ης Ιανουαρίου. Μέχρι την ανεξαρτησία του Βανουάτου/Νέες Εβρίδες/Εσπίριτο Σάντο το 1980, το νησί βρισκόταν υπό την κοινή κυριαρχία της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν επίσης συμφωνίες παρόμοιες με την κοινή κυριαρχία, συμπεριλαμβανομένων των αρχικών συμφωνιών για τη Διώρυγα του Παναμά και του συνεχιζόμενου ελέγχου της ναυτικής βάσης του Γκουαντάναμο στην Κούβα. Η Ευρώπη έχει μάλιστα πρόσφατα αναλάβει μια συμφωνία κοινής κυριαρχίας για παρόμοιους λόγους ασφαλείας με αυτούς που έχουν τεθεί από τις Ηνωμένες Πολιτείες στο πλαίσιο της Γροιλανδίας.
Το Ηνωμένο Βασίλειο και ο Μαυρίκιος υπέγραψαν συμφωνία τον Μάιο του 2025 η οποία, ενώ μεταβιβάζει τη συνολική κυριαρχία των Νήσων Τσάγκος στον Ινδικό Ωκεανό στον Μαυρίκιο, παρέχει ωστόσο τα «δικαιώματα και τις εξουσίες -πάνω από το νησί Ντιέγκο Γκαρσία-που απαιτεί το Ηνωμένο Βασίλειο για τη μακροπρόθεσμη, ασφαλή και αποτελεσματική λειτουργία της στρατιωτικής βάσης.
Ο υπουργός άμυνας του Ηνωμένου Βασιλείου δήλωσε ότι η συμφωνία επιτυγχάνει την «ασφαλή, απεριόριστη πρόσβαση και χρήση της βάσης, καθώς και τον έλεγχο της κίνησης όλων των προσώπων και όλων των αγαθών στη βάση και τον έλεγχο όλων των συστημάτων επικοινωνίας και ηλεκτρονικών συστημάτων». Το Ντιέγκο Γκαρσία φιλοξενεί αεροδρόμιο, λιμάνι βαθέων υδάτων, προηγμένες δυνατότητες επικοινωνιών, δυνατότητες επιτήρησης, κεραίες και υποστήριξη παρακολούθησης για την παγκόσμια λειτουργία του GPS, δυνατότητες για «Επιτήρηση Βαθιού Διαστήματος» και εξοπλισμό παρακολούθησης Ολοκληρωμένης Απαγόρευσης Πυρηνικών Δοκιμών.
Αυτές οι δυνατότητες συμπίπτουν με εκείνες που είναι σημαντικές για τη διασφάλιση της ασφάλειας της Γροιλανδίας. Η συμφωνία Ντιέγκο Γκαρσία έχει χαιρετιστεί με υποστήριξη από τους εταίρους του Ηνωμένου Βασιλείου στα «Πέντε Μάτια» – τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία – μαζί με άλλους, όπως η Ιαπωνία, η Ινδία και η Αφρικανική Ένωση.
Τον Μάιο του 2025, το υπεξ των ΗΠΑ δήλωσε ότι η συμφωνία «εξασφαλίζει τη μακροπρόθεσμη, σταθερή και αποτελεσματική λειτουργία της κοινής στρατιωτικής εγκατάστασης ΗΠΑ-Ηνωμένου Βασιλείου στο Ντιέγκο Γκαρσία», προσθέτοντας ότι ο πρόεδρος «εξέφρασε την υποστήριξή του για αυτό το μνημειώδες επίτευγμα» στον Βρετανό πρωθυπουργό Κιρ Στάρμερ.
Στο πλαίσιο της Γροιλανδίας, η κοινή ευθύνη και η κοινή κυριαρχία κατά τα πρότυπα της συμφωνίας Ντιέγκο Γκαρσία θα μπορούσαν να παρέχουν στις Ηνωμένες Πολιτείες το είδος του ελέγχου που ο πρόεδρος έχει δηλώσει ότι θεωρεί κρίσιμο για την εκπλήρωση των απαιτήσεων ασφαλείας των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ. Αλλά δεν θα έφτανε στο σημείο να αρνηθεί τις πτυχές της κυριαρχίας της Δανίας και της Γροιλανδίας, οι οποίες είναι ιδιαίτερα σημαντικές στο οικονομικό πλαίσιο της σχέσης τους με την Ευρωπαϊκή Ένωση και στην εξουσία της Γροιλανδίας να κηρύξει ανεξαρτησία με δημοψήφισμα.
Πώς να καταλήξουν σε συμφωνία
Μέχρι στιγμής, η Δανία έχει δηλώσει απροθυμία να διαπραγματευτεί σχετικά με οποιαδήποτε πτυχή της κυριαρχίας της. Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι αυτή η θέση έρχεται σε αντίθεση τόσο με την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και με τη δική της συμφωνία που επιτρέπει στη Γροιλανδία να γίνει ανεξάρτητο έθνος μέσω δημοψηφίσματος.
Μια συμφωνία κοινής ευθύνης και κοινής κυριαρχίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το ΝΑΤΟ θα προωθούσε τα συμφέροντα της Δανίας σε μια ασφαλή Γροιλανδία και μια πιο ασφαλή Δανία. Θα παρείχε μια εξαιρετικά αποτελεσματική άμυνα τόσο της Γροιλανδίας όσο και της Αρκτικής. Για να τεθεί σε λειτουργία αυτή η προσέγγιση, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να προσδιορίσουν τις δυνατότητες ασφαλείας που απαιτούν.
Στη συνέχεια, μπορεί να γίνει μια απόφαση σχετικά με το ποσό και την τοποθέτηση των εγκαταστάσεων για την υποστήριξη τέτοιων προσπαθειών. Θα μπορούσαν να προσδιοριστούν σχετικές περιοχές για αυτές τις εγκαταστάσεις και για αυτές τις περιοχές θα μπορούσε να δοθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες ο βαθμός κοινής κυριαρχίας που τους παρέχει πλήρη έλεγχο – όπως ακριβώς το Ηνωμένο Βασίλειο έχει πλήρη έλεγχο επί του Ντιέγκο Γκαρσία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πλήρωναν το κόστος για αυτές τις εγκαταστάσεις, οι οποίες θα ήταν σημαντικές και θα απαιτούσαν χρόνια για να εφαρμοστούν.
Η διάρκεια της συμφωνίας θα μπορούσε να είναι αρκετά εκτεταμένη. Για τον Ντιέγκο Γκαρσία, η διάρκεια είναι ενενήντα εννέα χρόνια – αλλά θα μπορούσε ακόμη και να προβλέπει μια «αέναη μίσθωση», η οποία δεν θα είχε ημερομηνία λήξης. Η συμφωνία θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνει διατάξεις που απαγορεύουν τη ρωσική ή κινεζική εμπλοκή στο νησί. Μια συμφωνία που θα βασίζεται στην κοινή κυριαρχία ως μέθοδο για την επίτευξη κοινής ευθύνης ασφαλείας θα ήταν προς αμοιβαίο όφελος των Ηνωμένων Πολιτειών, της Δανίας, της Γροιλανδίας και του ΝΑΤΟ γενικότερα. Η εστίαση στην κοινή ευθύνη μέσω της κοινής κυριαρχίας θα επέτρεπε στα μέρη να έχουν κοινά, αντί για αντικρουόμενα, συμφέροντα – και θα είχε ως αποτέλεσμα την ενισχυμένη ασφάλεια για όλους.
