Δρ Αθανάσιος Ε. Δρούγος

Διεθνολόγος-Γεωστρατηγικός Αναλυτής

Ο σκεπτικισμός του  Τραμπ προς το ΝΑΤΟ και η αντίθεση στην ένταξη της Ουκρανίας στη συμμαχία έχουν εκφράσει ανησυχίες για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα της διατλαντικής συνεργασίας στον τομέα της ασφάλειας. Η στάση του αποδυναμώνει την επιρροή των ΗΠΑ σε Ευρωπαϊκά θέματα ασφάλειας και αναγκάζει τους Ευρωπαίους συμμάχους να επανεκτιμήσουν τις αμυντικές τους στρατηγικές, συμπεριλαμβανομένης της πιθανής δημιουργίας ενός ανεξάρτητου στρατιωτικού-πολιτικού μπλοκ υπό την ηγεσία της Γαλλίας, της Γερμανίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιταλίας.

Ο Tραμπ έχει επικρίνει  το ΝΑΤΟ, χαρακτηρίζοντάς το παρωχημένο και αμφισβητώντας τις οικονομικές συνεισφορές των κρατών μελών. Η αντίστασή του στην ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ ευθυγραμμίζεται με τον ευρύτερο σκεπτικισμό του προς τις δεσμεύσεις ασφαλείας των ΗΠΑ στην Ευρώπη. Οι βασικές πτυχές της στάσης του περιλαμβάνουν:

• Αντίθεση για την περαιτέρω διεύρυνση του ΝΑΤΟ
• Συναλλακτική προσέγγιση στις συμμαχίες
• Υποβαθμισμένη  επιρροή των Αμερικανών στο ΝΑΤΟ
•  Πώς οι πολιτικές του Τραμπ υπονομεύουν αυτή την κληρονομιά της Ατλαντικής Συμμαχίας
• Αποδυναμώνοντας την αξιοπιστία του ΝΑΤΟ: Οι απειλές του Τραμπ να αποσυρθεί από το ΝΑΤΟ και οι απαιτήσεις για τις ευρωπαϊκές χώρες να «πληρώσουν περισσότερα» δημιουργούν αμφιβολίες για τη δέσμευση των ΗΠΑ. Αυτό ενθαρρύνει τους αντιπάλους όπως η Ρωσία.
• Ενθαρρυντική η Ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία: Η ρητορική του αναγκάζει την Ευρώπη να εξετάσει εναλλακτικές λύσεις, όπως ένα αμυντικό μπλοκ υπό την ηγεσία της ΕΕ (Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο). Αυτό θα μπορούσε να μειώσει την επιρροή των ΗΠΑ στην Ευρωπαϊκή ασφάλεια.
• Αμφισβητώντας τις ΗΠΑ ως αξιόπιστος εταίρος: Οι σύμμαχοι είναι όλο και πιο αβέβαιοι αν οι ΗΠΑ θα τους υπερασπιστούν σε μια κρίση, η οποία αποδυναμώνει την Αμερικανική διπλωματική μόχλευση.
• Αν οι ΗΠΑ υποχωρήσουν, η Ρωσία ή η Κίνα θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν τις διαιρέσεις στην Ευρώπη για να επεκτείνουν την επιρροή τους, υπονομεύοντας τη δυτική συνοχή.
•  Μακροπρόθεσμες συνέπειες για τις ΗΠΑ
• Απώλεια στρατηγικής επιρροής: Εάν η Ευρώπη αναπτύξει τις δικές της στρατιωτικές δομές, μπορεί να ενεργήσει ανεξάρτητα από τα συμφέροντα των ΗΠΑ.
• Διάβρωση της Διατλαντικής Συμμαχίας
• Μεγαλύτερη αστάθεια: Μια κατακερματισμένη δυτική συμμαχία θα μπορούσε να καταστήσει τις μελλοντικές συγκρούσεις (π.χ. Ρωσική επιθετικότητα, κυβερνοπόλεμο, τρομοκρατία) πιο δύσκολο να τις  διαχειριστούν.

Ο σκεπτικισμός του Τραμπ προς τις δεσμεύσεις ασφαλείας των ΗΠΑ στην Ευρώπη πηγάζει από διάφορους βασικούς παράγοντες:

1. «Πρώτα η Αμερική» και οι απομονωτικές τάσεις

Η εξωτερική πολιτική του Τραμπ δίνει έμφαση στην ιεράρχηση των εγχώριων συμφερόντων των ΗΠΑ έναντι των διεθνών συμμαχιών.

2. . Ανησυχίες για το βάρος-τιμωρία

Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα επικρίνει τους συμμάχους του ΝΑΤΟ επειδή δεν πέτυχαν τον στόχο του 2% για τις αμυντικές δαπάνες του 2%.

3. Ότι Το ΝΑΤΟ προκαλεί(!) τη Ρωσία

Ο Τραμπ έχει αναφέρει  ότι η επέκταση του ΝΑΤΟ στην Ανατολική Ευρώπη ανταγωνίζεται άσκοπα τη Ρωσία.

4. Σκεπτικισμός προς πολυμερείς θεσμούς

Ο Τραμπ γενικά δεν εμπιστεύεται τους διεθνείς οργανισμούς, θεωρώντας τους ως γραφειοκρατικούς και αναποτελεσματικούς.

5. Οικονομικές προτεραιότητες για τις στρατηγικές συμμαχίες

Ο Τραμπ τείνει να βλέπει τις διεθνείς σχέσεις μέσω ενός οικονομικού φακού, εστιάζοντας στις εμπορικές ανισορροπίες και όχι στις στρατηγικές στρατιωτικές δεσμεύσεις.

6. Προτίμηση  στη σύναψη συμφωνίας έναντι των μακροπρόθεσμων συμμαχιών

Αντί να βασίζεται σε επίσημες στρατιωτικές συμμαχίες, ο Τραμπ ευνοεί την προσωπική διπλωματία και τις κατ’ ιδίαν διαπραγματεύσεις με τους παγκόσμιους ηγέτες, συμπεριλαμβανομένου του  Πούτιν.

7.  Η Ευρώπη πρέπει να υπερασπιστεί τον εαυτό της

Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα προτείνει ότι η Ευρώπη θα πρέπει να αναλάβει την πρωταρχική ευθύνη για τη δική της ασφάλεια.

Η αντίθεση του Τραμπ στη διεύρυνση του ΝΑΤΟ διαβρώνει την ηγεσία των ΗΠΑ στην ευρωπαϊκή άμυνα με τους ακόλουθους τρόπους:

1. Διάβρωση της στάσης αποτροπής του ΝΑΤΟ: Μια αποδυναμωμένη δέσμευση των ΗΠΑ μπορεί να ενθαρρύνει τη Ρωσική επιθετικότητα στην Ανατολική Ευρώπη.
2. Ευρωπαϊκή αβεβαιότητα: Οι σύμμαχοι αμφισβητούν την αξιοπιστία της Ουάσιγκτον, προκαλώντας συζητήσεις για μεγαλύτερη Ευρωπαϊκή αμυντική αυτονομία.

Αν η συνοχή του ΝΑΤΟ αποδυναμωθεί, θα μπορούσε να προκύψει ένα μπλοκ ασφαλείας υπό την ηγεσία της Ευρώπης, κυρίως λόγω της Γαλλίας, της Γερμανίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιταλίας. Βασικά χαρακτηριστικά μιας τέτοιας συμμαχίας περιλαμβάνουν:

• Αυτόνομες Ευρωπαϊκές Αμυντικές Πρωτοβουλίες: Επέκταση υφιστάμενων πλαισίων όπως το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας και η Μόνιμη Δομική Συνεργασία (PESECO).
• Ενισχυμένη Στρατιωτική Ενσωμάτωση: Κοινές στρατιωτικές διοικήσεις και αυξημένο συντονισμός στις αμυντικές προμήθειες.

Μια αναδιαρθρωμένη συμμαχία ασφάλειας στην Ευρώπη θα μπορούσε να μοιάζει με τη Δυτική Ευρωπαϊκή Ένωση (WEU), μια στρατιωτική οργάνωση της εποχής του Ψυχρού Πολέμου. Ωστόσο, υπάρχουν διαφορές:

• Η WEU ήταν σε μεγάλο βαθμό ανενεργή, ενώ μια νέα συμμαχία θα απαιτούσε μια προληπτική στάση ασφαλείας.
• Η πολιτική συναίνεση εντός της Ευρώπης παραμένει αβέβαιη, δεδομένων των αποκλινόντων εθνικών συμφερόντων.

Αν το ΝΑΤΟ αποδυναμωθεί υπό τις πολιτικές του Τραμπ, οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν αρκετές στρατηγικές προκλήσεις:

• Μειωμένη παγκόσμια επιρροή: Ένα κατακερματισμένο ΝΑΤΟ θα μείωνε την ικανότητα της Αμερικής να διαμορφώσει την Ευρωπαϊκή ασφάλεια.
• Ισχυρότερη Ρωσική γεωπολιτική θέση: η Ρωσία θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί τις διαιρέσεις εντός της Δύσης.
• Αυξημένες Ευρωπαϊκές αμυντικές δαπάνες: Οι αμυντικές βιομηχανίες των ΗΠΑ μπορεί να χάσουν τις Ευρωπαϊκές συμβάσεις καθώς η ΕΕ θα  δίνει προτεραιότητα στην εσωτερική παραγωγή.

ΜΕΡΟΣ Β

Η μεταπολεμική Ουκρανία και το μοντέλο της Δυτικής Γερμανίας

Σε περίπτωση ειρηνευτικής διευθέτησης που διαιρεί  την Ουκρανία στα δύο, τα έθνη της Δύσης έχουν κρίσιμο ενδιαφέρον για την ενίσχυση του δυτικού μισού -τόσο ως προπύργιο κατά του Ρωσικού ιμπεριαλισμού  όσο και ως φάρος Ευρωπαϊκών αξιών.

Μόλις πριν από μήνες, Αμερικανοί αξιωματούχοι στέκονταν σταθερά πίσω από την Ουκρανία, αποφασισμένοι να κάνουν τη Ρωσία και τον Πούτιν -τον οποίο ο πρόεδρος Μπάιντεν αποκάλεσε “Δολοφόνο–δικτάτορα ‘ – να πληρώσει για την επιθετικότητά του. Έκτοτε, η παλίρροια έχει μετατοπιστεί. Σε αντίθεση με τον προκάτοχό του, ο Τραμπ εμφανίζεται λιγότερο διατεθειμένος να διατηρήσει τη σύγκρουση, σηματοδοτώντας την επιθυμία για ταχεία επίλυση.

Για όσους ανυπομονούν να δουν ένα τέλος στον πόλεμο, αυτό μπορεί να φαίνεται πολλά υποσχόμενο. Καθώς η Ουάσιγκτον επαναβαθμονομεί τη στάση της, το Κίεβο αντιμετωπίζει τη δύσκολη  πραγματικότητα ότι ο στόχος του να ανακτήσει τα χαμένα εδάφη μπορεί να ξεγλιστρά.

Σχεδόν δύο χρόνια από την έναρξη της αντεπίθεσις της, η Ουκρανία έχει σημειώσει κάποια κέρδη, ιδιαίτερα στο Ντονέτσκ και τη Ζαπορίζια – αλλά το ίδιο και η Ρωσία, αφήνοντας τη συνολική πορεία του πολέμου σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητη.Αυτό το αδιέξοδο αντικατοπτρίζει την εγγενή ασυμμετρία της σύγκρουσης, όπου η Ρωσία κατέχει δομικά πλεονεκτήματα στο ανθρώπινο δυναμικό και τη βιομηχανική ικανότητα.Παρά τα πισωγυρίσματα  η Ουκρανία δεν έχει χάσει την ικανότητά της να ανακτήσει εδάφη. Ωστόσο, ούτε η παράταση του πολέμου ούτε η συνέχιση της δυτικής βοήθειας εγγυώνται την επιτυχία σε αυτή τη φάση της σύγκρουσης. Αυτό που παραμένει βέβαιο είναι ότι ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα, η Ουκρανία και η Ρωσία θα παραμείνουν γείτονες.

Ανεξάρτητα από το πώς ο Τραμπ πλησιάζει(και αν..) στο τέλος του πολέμου, οι μεγάλες ανησυχίες πίσω από αυτόν – οι σχέσεις ΗΠΑ-Ουκρανίας, οι φιλοδοξίες του Κιέβου να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ και ο γεωπολιτικός αγώνας μεταξύ της Δύσης και της Ρωσίας – θα ξεπεράσουν για πολύ καιρό τη διακυβέρνησή του. Σε αυτή τη νέα εποχή, η μεταπολεμική Ουκρανία θα μπορούσε να αναδειχθεί ως διάδοχος της Δυτικής Γερμανίας της εποχής του Ψυχρού Πολέμου: ένα κράτος πρώτης γραμμής του οποίου η στρατηγική σημασία στις επόμενες δεκαετίες μπορεί τελικά να αποδειχθεί τόσο επακόλουθο όσο ο σημερινός αγώνας του εν καιρώ πολέμου.

Η επιδίωξη της εξουσίας είναι εγγενής στην κρατική συμπεριφορά της Ρωσίας. Το μοτίβο επιθετικότητας του Κρεμλίνου, που κυμαίνεται από την εισβολή της Γεωργίας το 2008 έως την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και τη συνεχιζόμενη εισβολή της στην Ουκρανία, υποδηλώνει ότι η τρέχουσα επίθεση της Μόσχας είναι απίθανο να είναι η τελευταία της προσπάθεια να ανακτήσει το παγκόσμιο ανάστημα που κάποτε κατείχε υπό τη Σοβιετική Ένωση.

Ταυτόχρονα, οι μυστικές δράσεις της Ρωσίας σε όλη την Ευρώπη, ιδιαίτερα στα Βαλκάνια, αντικατοπτρίζουν το ιστορικό εγχειρίδιο του υβριδικού πολέμου. Το 2021, τα Μολδαβικά μέσα ενημέρωσης αποκάλυψαν  έναν «στρατηγικό οδικό χάρτη» που υποστηρίζεται από το Κρεμλίνο με στόχο να φέρει τη Μολδαβία  υπό Ρωσική επιρροή ως το 2028.Οι Ρωσικές μυστικές και υβριδικές επιχειρήσεις δεν περιορίζονται σε θέματα τακτικής ή στην άμεση γειτονιά τους. Τα τελευταία χρόνια, η Ρωσία έχει εμπλακεί ενεργά σε επιχειρήσεις «υβριδικού πολέμου» κατά του ΝΑΤΟ. Ούτε οι επιθέσεις της Ρωσίας περιορίζονται στο φυσικό πεδίο. Το Κρεμλίνο έχει ξεκινήσει κυβερνοεπιθέσεις  με στόχο τις αμυντικές και αεροδιαστημικές βιομηχανίες της Γερμανίας, παράλληλα με εκστρατείες παραπληροφόρησης στη Γαλλία, τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Ρουμανία, τις προσπάθειες που αποσκοπούν στην υπονόμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στην προώθηση διαιρέσεων μεταξύ των Ευρωπαϊκών εθνών

Η Δύση χρειάζεται μια ισχυρή Ουκρανία

Οι ενέργειες του Κρεμλίνου καθιστούν σαφές ότι μια κατάπαυση του πυρός ή ειρηνευτική συμφωνία που θα αφήνει στην κατοχή της την ανατολική Ουκρανία δεν θα περιορίσει τη θεμελιώδη επιθυμία της να αναδιαμορφώσει την παγκόσμια τάξη. Αντί να επιδιώξουν μια μόνιμη διευθέτηση στο ζήτημα της Ουκρανίας που ικανοποιεί την επέκταση της Ρωσικής κίνησης, οι δυτικοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα πρέπει αντ ‘αυτού να επιδιώξουν να εδραιώσουν την Ουκρανία ως την πρώτη γραμμή ενός υποθετικού μελλοντικού διαγωνισμού με τη Μόσχα – όπως ήταν κάποτε η Δυτική Γερμανία κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.

Η Ουκρανία έχει τόσο τη δυνατότητα όσο και τις προοπτικές να υποστεί παρόμοιο μετασχηματισμό. Η σημερινή κυβέρνηση στην Ουάσιγκτον αντιτίθεται στην ένταξή της στο ΝΑΤΟ, αλλά οι κυβερνήσεις  αλλάζουν – όπως και οι επιταγές ασφαλείας. Συγκεκριμένα, το μέλλον της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ έχει επανειλημμένα  επιβεβαιωθεί   από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους από το 2008. Ενώ η πρόοδος της Ουκρανίας προς την ένταξη στο ΝΑΤΟ φαίνεται να αναστέλλεται για τη διάρκεια της δεύτερης θητείας του Τραμπ, απέχει πολύ από το να βγει από το τραπέζι.

Σε αυτό το σημείο, φαίνεται πιθανό ότι η Ουκρανία δεν θα είναι σε θέση να ανακτήσει τα χαμένα εδάφη της στα ανατολικά – και ότι οποιαδήποτε πιθανή διπλωματική διευθέτηση της σύγκρουσης θα περιλαμβάνει το Κίεβο να παραδώσει τις περιοχές που έχει ήδη κατακτήσει η Ρωσία. Αυτό πιθανότατα θα έχει ως αποτέλεσμα ένα χάσμα μεταξύ μιας σχετικά ελεύθερης, φιλοδυτικής Ουκρανίας και μιας Νοβοροσίγια (ανατολική Ουκρανία) υπό την αυταρχική διακυβέρνηση του Κρεμλίνου.

Αυτή η κατάσταση πιθανότατα θα αντικατοπτρίζει τις ανισότητες που κάποτε υπήρχαν μεταξύ της Δυτικής και της Ανατολικής Γερμανίας ,ανισότητες που έπαιξαν κρίσιμο ρόλο στο να παρακινήσουν τους Ανατολικογερμανούς να αγωνιστούν για την ελευθερία.

Είναι σημαντικό να έχουμε κατά νου ότι η τρέχουσα στρατιωτική αντιπαράθεση στην Ουκρανία δεν είναι μια μεμονωμένη σύγκρουση. Είναι ένα επεισόδιο σε μια μακροχρόνια σύγκρουση με τη Ρωσία, όπου το κράτος της μεταπολεμικής Ουκρανίας θα επηρεάσει σημαντικά τη στρατηγική της Δύσης. Το τέλος του τρέχοντος πολέμου δεν σημαίνει ότι το «θέμα της Ουκρανίας» παύει να είναι στρατηγικής σημασίας για τη Δύση. Αντ ‘αυτού, σηματοδοτεί μια μετάβαση σε μια νέα φάση όπου, όπως η Δυτική Γερμανία κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η Ουκρανία θα χρησιμεύσει ως η πρώτη γραμμή μεταξύ της Δύσης και της Ρωσίας.