Η ασφάλεια και η διαχείριση των πεδίων πετρελαίου και φυσικού αερίου αποτελούν τα βασικότερα στοιχεία της διπλωματικής συζήτησης για το μέλλον της Λιβύης. Όμως μια άλλη κρίση που συνδέεται με τη λειψυδρία καθώς επίσης με τη διαχείριση των φυσικών πόρων και την ασφάλεια τους, εξελίσσεται σιωπηρά στο πλαίσιο της πολιτικής αντιπαράθεσης.
Η Λιβύη είναι μια από τις ξηρότερες χώρες του κόσμου. Η υδροδότηση της εξαρτάται στην πραγματικότητα από την εξόρυξη από τους υπόγειους υδροφορείς, με ιδιαίτερη χρήση του συστήματος Nubian Sandstone Water System (NSAS), της μεγαλύτερης απολιθωμένης λεκάνης γλυκού νερού στον κόσμο, που βρίσκεται μεταξύ 600 και 2000 μέτρων βάθους κάτω από την άμμο της Σαχάρας και εκτείνεται μεταξύ των συνόρων της Λιβύης, της Αιγύπτου, του Σουδάν και του Τσαντ. Στη δεκαετία του 1980, υπό την αιγίδα του Muammar Gaddafi, ξεκίνησαν οι εργασίες για την κατασκευή του Μεγάλου Ποταμού (Great Manmade River), με στόχο την άντληση απολιθωμένων υδάτων από την έρημο και τη διανομή τους σε όλη τη χώρα. (Στη κατασκευή συμμετείχε και η τουρκική εταιρεία ENKA).
Το σύνθετο αυτό σύστημα υποδομής σήμερα αποτελείται από εκατοντάδες φρεάτια και πάνω από 3.000 χιλιόμετρα υπόγειων σωλήνων και είναι ικανό να προσφέρει πάνω από το 70% των αναγκών σε νερό της χώρας. Το υπόλοιπο 30% ικανοποιείται από τις μονάδες αφαλάτωσης θαλασσινού νερού και την εκμετάλλευση ρηχών νερών.
Για λόγους που σχετίζονται άμεσα και έμμεσα με τη σύγκρουση, η Λιβύη αντιμετωπίζει σήμερα σοβαρά προβλήματα ασφάλειας των υδάτων. Τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται αύξηση της ζήτησης νερού από 5,5 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα το 2011, σε 7, το 2019. Ένα μεγάλο μέρος της υποδομής βρίσκεται στην πραγματικότητα στα εδάφη που καταλαμβάνει ο στρατός του στρατηγού Χαλίφα Χάφταρ και άλλων ομάδων στρατιωτών, αλλά χρησιμεύει επίσης για την εξυπηρέτηση των αστικών κέντρων στις ακτές υπό την προεδρία της κυβέρνησης της εθνικής συμφωνίας. Παρά τις εκκλήσεις των Ηνωμένων Εθνών κατά της χρήσης του νερού ως εργαλείου πολέμου, η κατοχή των υποδομών έχει χρησιμοποιηθεί εκβιαστικά έναντι των αντιπάλων.
Το ένα τρίτο των πηγαδιών του συγκροτήματος GMR είναι πλέον εκτός λειτουργίας λόγω πολυάριθμων δολιοφθορών. Ειδικότερα, η επαρχία της Τριπολίτιδας είναι εκτεθειμένη σε αυτόν τον τύπο επίθεσης, όπως συνέβη τον Μάιο του 2019, όταν μια τοπική πολιτοφυλακή επιτέθηκε στο εργοστάσιο νερού Jabal al-Hasawna στα νοτιοανατολικά της χώρας, αποτρέποντας την παροχή νερού στην Τρίπολη και άλλες πόλεις κοντά. Επιπλέον, πολλές από τις υποδομές ύδατος έχουν υποστεί βλάβη αλλά και έχουν μολυνθεί, κατά τις ένοπλες συγκρούσεις και τις βομβιστικές επιθέσεις, ακόμα και του NATO το 2011. Οι δυνάμεις του Χαφτάρ έχουν περιορίσει τη λειτουργία των αντλιών ανατολικού βραχίονα της GMR, μειώνοντας τις ροές νερού στη δυτική ακτή.
Στη συνέχεια, με την εμφάνιση του εμφυλίου πολέμου, όλες οι επενδύσεις στον τομέα είχαν παγώσει. Τα συστήματα αποχέτευσης και διανομής νερού, χωρίς επισκευές και συντήρηση, έχουν σε ορισμένες περιπτώσεις μολύνει τους υδάτινους πόρους για οικιακή χρήση. Η έλλειψη επενδύσεων έχει επίσης υπονομεύσει την παραγωγή μονάδων αφαλάτωσης, το 80% των οποίων είναι σήμερα εκτός λειτουργίας, με εμβληματική τη περίπτωση του Τομπρούκ.
Αυτή η σύνθετη εικόνα της ευπάθειας του νερού επιδεινώνει μόνο την ανθρωπιστική κρίση που συμβαίνει εδώ και χρόνια στη χώρα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας, το 66% του πληθυσμού που κατοικεί στη Λιβύη υφίσταται υδάτινο άγχος – δηλαδή προσωρινή ή παρατεταμένη κατάσταση απουσίας νερού – ενώ πάνω από το 10% του πληθυσμού δεν έχει πρόσβαση σε ασφαλές πόσιμο νερό και αποχέτευση.
Η κρίση των υδάτων στη Λιβύη έχει επίσης ισχυρό αντίκτυπο στην επισιτιστική ασφάλεια και την κυριαρχία της χώρας και ειδικότερα, στην παραγωγική ικανότητα των τοπικών αγροτών και κτηνοτρόφων. Τα τελευταία χρόνια, η Λιβύη έχει αυξήσει την εξάρτησή της από τις εισαγωγές προϊόντων διατροφής, εισάγοντας από το εξωτερικό περισσότερο από το 80% των τροφίμων και ταυτόχρονα μεγάλες ποσότητες νερού. Οι οκτώ πρώτες εξαγωγείς τροφίμων στη Λιβύη περιλαμβάνουν την Τουρκία, τη Ρωσία και την Αίγυπτο, ακολουθώντας, σε δέκατη έκτη θέση, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Για αυτά τα κράτη, στην πρώτη γραμμή της σύγκρουσης, η εξάρτηση της Λιβύης, θα μπορούσε να αποδειχθεί στρατηγικό πλεονέκτημα.
Ακόμη και αν το εμπάργκο στην προμήθεια όπλων και το τέλος της εξωτερικής στρατιωτικής στήριξης που προβλέπεται από τη συμφωνία που εγκρίθηκε στο Βερολίνο εφαρμοστεί στην πράξη – μια απίθανη υπόθεση – οι ξένες δυνάμεις θα μπορούσαν να αναζητήσουν νέες μορφές μόχλευσης για να επηρεάσουν τη σύγκρουση και να συνεχίσουν τις πολιτικές και οικονομικές παρεμβάσεις στο εσωτερικό της χώρας.
Δυστυχώς η διεθνής κοινότητα, που σήμερα ανησυχεί για τον αποκλεισμό της παραγωγής και των εξαγωγών πετρελαίου της Λιβύης, δεν φαίνεται να δίνει ιδιαίτερη προσοχή στη θεμελιώδη πολιτική και κοινωνικοοικονομική διάσταση που καλύπτουν οι υδάτινοι πόροι στο πλαίσιο της αστάθειας της Βόρειας Αφρικής.
(Άρθρο, της Ιρένε Πάσκουα, από το Ιταλικό Ινστιτούτο Μελετών Διεθνούς Πολιτικής/ ISPI )
Του Απόστολου Τσιμογιάννη
Ο Απόστολος Τσιμογιάννης είναι ανώτατος αξκός (ε.α), με μεγάλη επιτελική και διοικητική εμπειρία στον τομέα των Millitary Logistics. Έχει υπηρετήσει σε ανάλογη επιτελική θέση του NATO/NSPA. Είναι τακτικό μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Logistics.
