…
Γράφει ο Δρ Αθανάσιος Ε. Δρούγος
Διεθνολόγος-Γεωστρατηγικός Αναλυτής
Ενώ μια επισφαλής κατάπαυση του πυρός έχει επικρατήσει οριακά στη Λιβύη από το τέλος του τρίτου εμφυλίου πολέμου το 2020, η χώρα δείχνει όλο και περισσότερο σημάδια ενδεχόμενης νέας υποτροπής σε πολεμική σύγκρουση. Αυτός ίσως είναι ο λόγος που πολλοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής έσπευσαν να χαιρετίσουν ως σημαντική εξέλιξη τον διορισμό του Σενεγαλέζου διπλωμάτη Abdoulaye Bathily ως Ειδικού Αντιπροσώπου του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ (SRSG) για τη Λιβύη , ως και επικεφαλής της Αποστολής Υποστήριξης των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) στη Λιβύη πριν 8 εβδομάδες. Μετά από δύο μήνες στη θέση του ο SRSG Bathily μπορεί να συνειδητοποιήσει γρήγορα ότι ο εμφύλιος πόλεμος της Λιβύης δεν τελείωσε ποτέ και ότι τώρα απλώς συνεχίζεται με άλλα μέσα στις αίθουσες του ΟΗΕ και στους διαδρόμους των ξένων πρωτευουσών που έχουν τεράστια συμφέροντα στην πλούσια σε φυσικούς πόρους βορειοαφρικανική χώρα.
Το μέτρο της επιτυχίας για τη θητεία του Bathily δεν θα είναι ο θετικός διορισμός του, αλλά ο βαθμός στον οποίο η πολιτική διαδικασία που επινοεί και προωθεί “σπάσει” τον κύκλο της υπάρχουσας πολιτικής “αποκέντρωσης” που έχει δημιουργήσει το σημερινό status quo της Λιβύης. Ας σημειωθεί ότι ως αξιωματούχος του ΟΗΕ στο να επηρεάσει θετικά την πορεία της Λιβύης δεν θα είναι εύκολο κατόρθωμα, ιδιαίτερα σε μια εποχή που ο ΟΗΕ θεωρείται ανίσχυρος από τις ελίτ της Λιβύης και αντιμετωπίζεται με δυσπιστία από τον υποφέροντα Λιβυκό λαό. Για να εξουδετερώσει αυτές τις αντιλήψεις και να χαράξει ένα πιο εποικοδομητικό δρόμο προς τις εκλογές, ο SRSG Bathily πρέπει να βασιστεί σε διδάγματα από προηγούμενες πολιτικές διαδικασίες και να αποφύγει τις παγίδες που τις εμπόδισαν στο να εφαρμοστούν.
Τα τελευταία χρόνια, οι γενικές πολιτικές διαδικασίες που προωθήθηκαν υπό την αιγίδα του ΟΗΕ στη Λιβύη χαρακτηρίστηκαν από διαφορετικές δυναμικές και μορφή ηγεσίας. Για παράδειγμα, το Φόρουμ Πολιτικού Διαλόγου της Λιβύης (LPDF) και ο οδικός του χάρτης αναμόρφωσαν τη πολιτική κατεύθυνση της Λιβύης και
την έβαλαν σε κλιμακωτό εκλογικό μονοπάτι προς τις αρχές του 2021. Η προεκλογική περίοδος, υπό την επίβλεψη του Ειδικού Αντιπροσώπου του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Σλοβάκου Jan Kubis, ήταν μια θετική εξέλιξη για τις εκλογές που προωθούσε ο πρόεδρος του κοινοβουλίου της Λιβύης Aγκιλ Σάλεχ από την Βεγγάζη, και σε γενικές γραμμές, ήταν μια προσπάθεια να ευελπιστούν εκατοντάδες χιλιάδες Λίβυοι που επιθυμούσαν πολιτική αλλαγή.
Η μετά τον Δεκέμβριο του 2021 εποχή(αποτυχία εκλογών) οδήγησε τα Ηνωμένα Έθνη στο να επικεντρωθούν στις συνταγματικές τροποποιήσεις μεταξύ των δύο επίδοξων νομοθετικών τμημάτων της Λιβύης: του Ανωτάτου Συμβουλίου της Επικρατείας και της Βουλής των Αντιπροσώπων. Καθώς αυτές οι οντότητες συνωμότησαν για να καθυστερήσουν τις εκλογές, η χώρα επανήλθε σε διχασμό των εκτελεστικών στελεχών και έφτασε ακόμα πιο κοντά σε νέα σύγκρουση. Το να σταθούμε στις παρελθούσες ατυχίες αυτών των διαδικασιών είναι μάταιο. Ωστόσο, ένα βασικό στοιχείο είναι ότι η κάθε φάση έβλεπε τις Λιβυκές ελίτ,ως spoilers της εκάστοτε κατάστασης ή οι ενδιαφερόμενοι φορείς να επικεντρώνονται αποκλειστικά στο να μεγιστοποιήσουν τις πιθανότητές τους σε πολιτική μακροζωία. Κάθε διαδικασία ,τους παρείχε επίσης ένα χώρο για να ακρωτηριάσουν τη διαμεσολάβηση του ΟΗΕ, ανάλογα με τα περιθώρια που θεωρούσαν ότι τους είχαν δοθεί. Ο αντιληπτός /διατιθέμενος χώρος και η ικανότητα των Λιβυκών ελίτ να καταστρέφουν τις διαδικασίες συχνά συνδέονταν θετικά με τα επίπεδα διεθνούς διχόνοιας που παρατηρούσαν.
Πράγματι, οι Λίβυοι πολιτικοί, η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων κατείχε και κατέχει επίσημες θέσεις για το μεγαλύτερο μέρος της τελευταίας δεκαετίας, έχουν γίνει έμπειροι στο να εκμεταλλεύονται τις διεθνείς διαφορές προς όφελός τους. Για τον Bathily, ένα μάθημα που αντλήθηκε από όλες αυτές τις διαδικασίες θα πρέπει να είναι η ελαχιστοποίηση της δράσης των Λιβυκών ελίτ για τη μοίρα της Λιβύης. Η ιδέα ότι μια διαδικασία ιδιοκτησίας της Λιβύης είναι μια διαδικασία που πρέπει να εγκρίνουν οι λάτρεις -συμφεροντολόγοι ως και οι αυτοεξυπηρετούμενοι είναι μια πλάνη. Στην πραγματικότητα, η ανάδειξη των ελίτ ως θεματοφύλακα οποιασδήποτε διαδικασίας είναι βέβαιο ότι θα αποτύχει επειδή έχουν κεκτημένο συμφέρον είτε να εξαναγκάσουν την κατάρρευση της εν λόγω διαδικασίας είτε να τη χειραγωγήσουν προς όφελός τους. Οι διαφορετικές τάσις αυτής της δυναμικής αφθονούν τα τελευταία δύο χρόνια.
Για να αναφέρουμε μόνο μερικά: Ο ελαττωματικός και μονομερώς εκδιδόμενος εκλογικός νόμος του Προέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων (HoR)Ακίλα Sάλεχ. Η συνεχής οπισθοδρόμηση του Προέδρου του Ύπατου Κράτους (HSC) Τουρκόφιλου Khalid Mishri στις διμερείς συμφωνίες· Ο εκφοβισμός άλλων προεδρικών υποψηφίων από τον πολέμαρχο Χαλίφα Χαφτάρ ενόψει των προεδρικών εκλογών του Δεκεμβρίου 2021· Η παραβίαση του οδικού χάρτη του LPDF από τον Πρωθυπουργό Aμπτουλχαμίτ Ντμπέιμπα αλλά και οι προσπάθειες του επίδοξου πρωθυπουργού Φαθί Μπασάγκα να επιδιώκει ένα τετελεσμένο γεγονός μέσω αμφίβολων κοινοβουλευτικών διαδικασιών και βίας. Αυτή η ευρεία ομάδα Λιβυκών spoilers περιπλέκει την προώθηση μιας διαδικασίας που θα τους χαλιναγωγούσε όλους. Αυτό γίνεται πιο δύσκολο και από το γεγονός ότι αυτοί οι spoilers γενικά επωφελούνται από την περιφερειακή υποστήριξη των διαφόρων κρατών που έχουν τις δικές τους προτιμήσεις.. Είναι προτιμότερο να θεωρούμε ομοιόμορφα όλους αυτούς τους παράγοντες ως πιθανούς ναρκοθέτες στο σχεδιασμό οποιασδήποτε διαδικασίας από την εστίαση στον περιορισμό ή την ενεργοποίηση αποκλειστικά μιας επίλυσης.
Η αποτυχία των προηγούμενων διαδικασιών οφειλόταν εν μέρει στο γεγονός ότι δεν λειτουργούσαν, επιτρέποντας σε διαφόρους spoilers να χειραγωγούν εκ περιτροπής τα αποτελέσματα ανάλογα με τα συμφέροντά τους.Η ανάγκη για πολιτική αλλαγή δικαιολογεί επίσης μια εκ των υστέρων σκέψη. Κατά κάποιο τρόπο, θεωρείται ευαγγέλιο σήμερα ότι οποιαδήποτε διαδικασία για να προωθήσει τη Λιβύη χρειάζεται τη σφραγίδα του HoR και του HSC. Αυτή η υπόθεση όχι μόνο περιορίζει τις ικανότητες επίλυσης προβλημάτων, επιπρόσθετα περιορίζει ακόμη και τους πιο καλοπροαίρετους διαμεσολαβητές, ως επίσης στερείται οποιουδήποτε μέσου
Υπάρχουν πολλά “εργαλεία” στην εργαλειοθήκη της διαμεσολάβησης για να χαραχθεί μια πιο εποικοδομητική διαδρομή χωρίς να καταστούν θύματα “της γοητείας του κυνηγήματος της χίμαιρας μιας συμφωνίας HSC-HoR.” Και, εδώ, ίσως το LPDF και ο οδικός του χάρτης είναι το καλύτερο παράδειγμα μιας διαδικασίας που δημιούργησε μια αφήγηση αναπόφευκτου που είναι η μείωση του μονοπώλιου HSC και HoR στη λήψη αποφάσεων. Παρά όλα τα μειονεκτήματα το LPDF, πέτυχε μια από τις πιο σημαντικές αλλαγές στο πολιτικό τοπίο της Λιβύης τα τελευταία χρόνια. Περιόρισε επίσης το περιθώριο ελιγμών των Λιβυκών spoilers , καθώς γνώριζαν ότι η μόνη τους ευκαιρία για ένα πολιτικό μέλλον ήταν να συμμετάσχουν στη διαδικασία και να προσαρμοστούν ανάλογα. Αυτή η αφήγηση του αναπόφευκτου δεν είχε τις ρίζες της στην αξιοπιστία της διαδικασίας LPDF ή στον οδικό της χάρτη, αλλά μάλλον στα επίπεδα διεθνούς συνοχής και πολυμερούς προσέγγισης πίσω από αυτά.
Κανένας spoiler δεν τόλμησε να αμφισβητήσει φανερά τα αποτελέσματα του LPDF, και οι περισσότεροι spoilers επέλεξαν ακόμη και να “παίξουν” σύμφωνα με τους κανόνες του παιχνιδιού υποβάλλοντας υποψηφιότητα στις εκλογές, και κοιτάζοντας προς την προεδρία. Δυστυχώς, η προεκλογική φάση που προέτρεπε εύστοχα να δοθεί έμφαση στην εκλογική ημερομηνία υπέρ μιας εκλογικής διαδικασίας που θα εγγυάται μακροπρόθεσμη σταθερότητα. Ο Bathily θα πρέπει να αποφύγει αυτή την παγίδα, ενώ επιδιώκει να αναδημιουργήσει την αφήγηση του αναπόφευκτου. Για το σκοπό αυτό, θα πρέπει να επικεντρώσει μέρος της θητείας του στην αναζήτηση και τη συνεργασία με τους υπευθύνους χάραξης εξωτερικής πολιτικής, καθώς δεν θα ωφεληθεί από την παρόρμηση να αγνοηθεί το γεγονός ότι πολλά από αυτά που συμβαίνουν στη Λιβύη αποφασίζονται εκτός αυτής.
Μια τελευταία σύσταση για τον Bathily είναι μια χαμένη και συχνά παραβλέπομενη ευκαιρία: η νομιμότητα της πολιτικής του διαδικασίας μπορεί να στηρίζεται στη λαϊκή βούληση και την τεχνική τεχνογνωσία. Η εγγραφή 2,8 εκατομμυρίων ανθρώπων στις εκλογές του Δεκεμβρίου του 2021 δεν είναι απλώς ένα σύνθημα που πρέπει να επαναλαμβάνεται κατάματα σε ενημερώσεις και δηλώσεις, αλλά μάλλον μια πραγματικότητα που να δικαιολογεί την πρόοδο. Επιπλέον, η μονοπώληση των διαπραγματεύσεων γύρω από τις νομικές, διαδικαστικές, χρονολογικές και επιχειρησιακές διαστάσεις της πολιτικής πορείας της Λιβύης από τους πολιτικούς εκπροσώπους της Λιβύης μπορεί να καταστήσει ελαττωματικά σχέδια λόγω κυρίως έλλειψης ικανότητας και γνώσης.
Το ουσιώδες στη σύγχρονη κατάσταση της Λιβύης είναι ότι είναι μια στιγμή ευκαιρίας. Υπάρχει χώρος για δημιουργικότητα, πραγματική πρόοδο και μια πραγματική ευκαιρία για μια τόσο αναγκαία πολιτική εξέλιξη.. Είναι, ωστόσο, μια στιγμή ορόσημο για τις κακομαθημένες ελίτ της Λιβύης, οι οποίες ήδη κάνουν ελιγμούς και προβάλουν εμπόδια για να σταματήσουν κάθε πιθανότητα προόδου .Ο χρόνος είναι καθοριστικός : Αν η πρωτοβουλία παραδοθεί για άλλη μια φορά στους spoilers και στους ευρύτερους σχεδιασμούς τους, η Λιβύη μπορεί και πάλι να επανέλθει σε μια σύγκρουση εις βάρος των απλών Λίβυων και εκείνων που παρακολουθούσαν με αυταρέσκεια την πτώση της χώρας.Εδώ θα πρέπει η Ελλάδα να αναλάβει πρωτοβουλίες ,για να μην βρεθεί με ένα νέο μέτωπο κρίσης από νότια της Κρήτης.
