Δρ Αθανάσιος Ε. Δρούγος
Διεθνολόγος-Γεωστρατηγικός Αναλυτής
Καθώς ο πόλεμος Ισραήλ-Ιράν δίνει τη θέση του σε μια προφορική,ομιχλώδη και αβέβαιη κατάπαυση του πυρός, το πιο σημαντικό ερώτημα είναι το αν η στρατιωτική επίθεση των ΗΠΑ-Ισραήλ θεωρηθεί ως μια στρατηγική επιτυχία ,που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την τύχη μιας εκτεταμένης εγκατάστασης πυρηνικού εμπλουτισμού που είναι άγνωστο σε τι βαθμό επέζησε σκληρών βομβαρδισμών.
Προς υποστήριξη του στόχου του Ισραήλ να αποτρέψει την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων από το Ιράν, οι ΗΠΑ βομβάρδισαν την περιοχή, το εργοστάσιο εμπλουτισμού καυσίμων Φορντό , μαζί με τη Nατάνζ (μια εγκατάσταση εμπλουτισμού ουρανίου νότια της Τεχεράνης ) και το Iσφαχάν (μια εξειδικευμένη εγκατάσταση μετατροπής ουρανίου )
Από τις στοχευμένες εγκαταστάσεις, το πρώτο είναι ίσως το πιο έντονα οχυρωμένο και πιο δύσκολο να καταστραφεί. Η περιοχή, η οποία παράγει και αποθηκεύει εξαιρετικά εμπλουτισμένο ουράνιο (HEU), είναι κατασκευασμένη περίπου 85-100 μέτρα υπόγεια και θωρακίζεται από οπλισμένο σκυρόδεμα για να τη προστατεύσει από τις περισσότερες συμβατικές αεροπορικές επιδρομές (βάσει εμπειριών του Ιράν από τις προληπτικές ενέργειες το Ισραήλ να καταστρέφει πυρηνικές βάσεις σε Συρία το 2009 και Ιράκ το1981 .) Πριν από τον πόλεμο, το Ιράν φέρεται να είχε περίπου 2200 φυγοκεντριστές που λειτουργούσαν στο Φορντό , συμπεριλαμβανομένων των προηγμένων IR-6, εκ των οποίων περίπου 370 εμπλουτίζουν ουράνιο έως και 60% (ένα ανησυχητικό επίπεδο εμπλουτισμού)
Παραμένει ασαφές αν η Τεχεράνη, προβλέποντας μια επίθεση στο Φορντό , έλαβε μέτρα για να ελαχιστοποιήσει τις ζημιές στο πυρηνικό της πρόγραμμα, όπως τη μετακίνηση εμπλουτισμένου ουρανίου σε άλλη τοποθεσία ή τη προσπάθεια να εμποδίσει τις σήραγγες πρόσβασης της εγκατάστασης και τα φρεάτια εξαερισμού. Μια αρχική 5σέλιδη αξιολόγηση των Αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών και ειδικότερα της DΙA φέρεται να διαπίστωσε ότι η επίθεση των ΗΠΑ δεν κατέρρευσε τα υπόγεια κτίρια στο Φορντό και ότι το Ιράν μετακίνησε μεγάλο μέρος του HEU πριν από τα πλήγματα, οπότε η στρατιωτική επιχείρηση καθυστέρησε μόνο το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης κατά μερικούς μήνες.
Η κατάσταση του Φορντό θα έχει άμεσο αντίκτυπο στην πιθανότητα το Ιράν να εγκαταλείψει ή μη το πυρηνικό του πρόγραμμα έναντι της επανέναρξης της επιδίωξης πυρηνικών όπλων, αν όχι στην απόκτηση αυτών των όπλων, μετά τον πόλεμο. Παρακάτω καταγράφονται τρία σενάρια για το τι θα μπορούσε να ακολουθήσει ανάλογα με το τι μαθαίνουμε για την πραγματική ζημιά στη πυρηνική βάση .
Πρώτο : Η ποσότητα του εμπλουτισμένου ουρανίου έχει μειωθεί μεν αλλά διατηρείται και μπορεί να χρησιμοποιηθεί
Οι ΗΠΑ στόχευσαν το Φορντό χρησιμοποιώντας τεράστιες βόμβες GBU-57/Β τα πυρομαχικά που είχαν την καλύτερη ευκαιρία να διεισδύσουν στις υπόγειες εγκαταστάσεις. Ωστόσο, αν η επίθεση κατέστρεψε μόνο εν μέρει τη βάση ή αν το Ιράν διέσωσε μέρος του HEU, η Τεχεράνη είναι απίθανο να συμφωνήσει να εγκαταλείψει το πυρηνικό της πρόγραμμα χωρίς νέο γύρο προσβολών εναντίον της.
Η Τεχεράνη έχει επιδιώξει πυρηνική ικανότητα από πριν ακόμη από την ανάληψη της εξουσίας από την Ισλαμική Δημοκρατία το 1979 και ένα εγχώριο πυρηνικό πρόγραμμα συνδέεται με τις αντιλήψεις για το ιστορικό Περσικό μεγαλείο, την εθνική υπερηφάνεια και την αντίσταση σε εξωτερικές παρεμβάσεις όπως την εμπλοκή των κορυφαίων πετρελαϊκών εταιρειών και την ανατροπή του τότε πρωθυπουργού Μοσαντέκ το 1953 από τους Αμερικανοβρετανούς.Επιπλέον, το καθεστώς των Αγιατολλάχ έχει μακρά ιστορία να απωθεί τις προκλήσεις και όχι την πραγματιστική αντιμετώπισή τους.
Εξετάστε ένα σενάριο το οποίο που στεγάζουν τους φυγοκεντριστές, και διατηρούνται λειτουργικά. Σε αυτή την περίπτωση, το καθεστώς θα μπορούσε να αποφασίσει ότι έχει αντέξει τη συμβατική ισχύ του Ισραήλ και των ΗΠΑ και να επιδιώξει πάλι να τοποθετηθεί στο κατώφλι της απόκτησης πυρηνικών όπλων , ή ακόμη και να οπλοποιήσει.Οι πιθανότητες αυτού του αποτελέσματος αυξάνονται περαιτέρω αν στοιχεία των προγραμμάτων του Ιράν μπορούν να μετατρέψουν το πυρηνικό υλικό σε όπλο.( Οποιαδήποτε μεταπολεμική Ιρανική δραστηριότητα στο Φορντό ή σε άλλες τοποθεσίες, είναι πιθανό να ανιχνευθεί εύκολα από άλλες χώρες.)
Αν οι αίθουσες είναι κατεστραμμένες και όχι λειτουργικές, η Τεχεράνη θα μπορούσε να αναγκαστεί να αποδεχθεί τους περιορισμούς διαπραγμάτευσης στο πυρηνικό της πρόγραμμα, καθώς δεν θα είναι σε θέση να ξαναρχίσει τον εμπλουτισμό ουρανίου γρήγορα, τουλάχιστον όχι σε μία από τις στοχευμένες εγκαταστάσεις. Αλλά αν στοιχεία του πυρηνικού προγράμματος επέζησαν από τα πλήγματα, πιθανότατα τίποτα δεν αποκλείεται και δεν θα έκανε τους σημερινούς ηγέτες της Τεχεράνης να εγκαταλείψουν μόνιμα δεκαετίες δέσμευσης για μια εγχώρια πυρηνική δυνατότητα.
Υποθέτοντας ότι η φύση του ιρανικού καθεστώτος και του ισραηλινού στρατιωτικού δόγματος παραμένει η ίδια, οι μελλοντικές ισραηλινές προσπάθειες να επιτεθούν σε ένα συνεχιζόμενο ιρανικό πρόγραμμα μπορεί να είναι αναπόφευκτες, ανεξάρτητα από το αν μια μελλοντική κυβέρνηση των ΗΠΑ επιλέξει να συμμετάσχει σε αυτές τις προσπάθειες.
Δεύτερο : Το Φορντό είναι ολικά κατεστραμμένο και το εμπλουτισμένο ουράνιο δεν έχει διατηρηθεί.
Εναλλακτικά, αν έχει υποστεί επαρκή ζημιά και είναι ουσιαστικά άχρηστο και η Τεχεράνη δεν ήταν σε θέση να μετακινήσει το HEU σε εναλλακτικές τοποθεσίες πριν από τα πλήγματα των ΗΠΑ, το Ιράν θα αναγκαζόταν να εγκαταλείψει το πυρηνικό του πρόγραμμα σε διαπραγματεύσεις ,ιδιαίτερα αν σε αντάλλαγμα λάβει εγγυήσεις σχετικά με την ασφάλεια του Ισλαμικού καθεστώτος, ανακούφιση από τις οικονομικές κυρώσεις και τους τρόπους το Ιράν να διατηρήσει τα πολιτικά οφέλη της πυρηνικής ενέργειας.
Οι Ιρανοί ηγέτες πιθανότατα θα υπολόγιζαν ότι δεν μπορούν να επωφεληθούν από την πραγματοποίηση πυρηνικών συνομιλιών, επειδή θα χρειαστούν πολλά χρόνια για να αποκαταστήσουν το πυρηνικό τους πρόγραμμα, ιδιαίτερα αν τα πυραυλικά συστήματα και οι εγκαταστάσεις τους για οπλισμό πυρηνικών υλικών έχουν επίσης υποστεί σοβαρές ζημιές. Επιπλέον, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, οποιαδήποτε απόπειρα ανασυγκρότησης στο Φορντό θα ήταν αρκετά ορατή, γεγονός που με τη σειρά του θα μπορούσε να ωθήσει τις ισραηλινές ή αμερικανικές δυνάμεις να επανεξετάσουν την ιδέα της επιπρόσθετης προληπτικής επίθεσης.
Ωστόσο, δεδομένης της μακροχρόνιας ιρανικής δέσμευσης για μια εγχώρια πυρηνική ικανότητα, η ουσιαστική παρακολούθηση από την Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΔΥΑΕ) μπορεί να είναι απαραίτητη για να διασφαλιστεί ότι, η Τεχεράνη δεν θα επαναλάβει κρυφά το πυρηνικό της πρόγραμμα. Το καθεστώς μπορεί να θεωρήσει μια τέτοια επανέναρξη δύσκολη στον άμεσο απόηχο της καταστροφής του προγράμματος, αλλά πιο εύκολο να εκτελεστεί και να αποκρύψει στο μέλλον. Το Ιράν πιθανότατα διατηρεί την εμπειρογνωμοσύνη στα πυρηνικά για να κινηθεί πιο γρήγορα για δεύτερη φορά.
Τρίτο :To Φορντό διατηρείται λειτουργικό σε υπολογίσιμο βαθμό άσχετα αν το HEU μεταφέρθηκε αλλού ή όχι
Ενώ αυτό είναι το λιγότερο πιθανό από τα τρία σενάρια, η πυρηνική βάση θα μπορούσε να είναι ως επί το πλείστον άθικτη. Ίσως οι ιρανικές προετοιμασίες πριν από την επίθεση , όπως η καταστροφή των επίπεδων εισόδου στις σήραγγες πρόσβασης ή στα φρεάτια εξαερισμού , με κάποιο τρόπο ήταν πιο αποτελεσματικές από ό, τι αναμενόταν. Ή οι GBU-57s ήταν λιγότερο αποτελεσματικές από ό, τι προβλεπόταν.
Σε περίπτωση που τα κρίσιμα υπόγεια τμήματα του Φορντό είναι σε μεγάλο βαθμό αλώβητα, παρά την καταστροφή των υπέργειων υποδομών του, το ιρανικό καθεστώς θα μπορούσε να πειστεί ότι τα συμβατικά όπλα δεν μπορούν να βλάψουν αρκετά την εγκατάσταση για να θέσουν σε κίνδυνο το πρόγραμμα πυρηνικού εμπλουτισμού της χώρας.
Ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα είχε αρκετές συνέπειες. Πρώτο, το Ιράν θα διατηρήσει την αδιάλειπτη ικανότητα εμπλουτισμού ουρανίου σε υψηλό επίπεδο. Δεύτερο, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου και οι διάδοχοί του θα πιέσουν για περαιτέρω στρατιωτική δράση κατά του Ιράν και ενδεχομένως θα προσπαθήσουν να κατασκευάσουν ένα πιο προηγμένο πυρομαχικό κατά καταφυγίων , ώστε το Ισραήλ να μπορέσει να τελειώσει τη δουλειά της καταστροφής του ίδιου του Φορντό. Τρίτο, η περιοχή δεν θα επωφελούνταν από την ενισχυμένη μεταπολεμική σταθερότητα, επειδή το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα θα συνεχιζόταν ουσιαστικά.
Μια τέταρτη συνέπεια του επιζώντος βομβαρδισμού των ΗΠΑ στο Φορντό θα ήταν ότι οι Ιρανοί θα επιδιώξουν να διασφαλίσουν ότι οποιαδήποτε από τις μελλοντικές πυρηνικές εγκαταστάσεις τους θα είναι εξίσου προστατευμένη από την εναέρια επίθεση (με το Φορντό ), καθιστώντας τις πρόσθετες επιθέσεις εναντίον του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν πιο δύσκολες.
Το Near Natanz είναι μια υπόγεια εγκατάσταση που χτίστηκε στο Kūh-e Kolang Gaz Lā, επίσης γνωστό ως Pickaxe Mountain, και ανακαλύφθηκε το 2024. Είναι βαθύτερο από το Φορντό και ο ακριβής σκοπός του παραμένει ανεξήγητος και οι διεθνείς επιθεωρητές δεν το έχουν επισκεφθεί ποτέ. «Ενώ το Φορντό θεωρείται ότι έχει δύο εισόδους στηλών, το Pickaxe έχει τουλάχιστον τέσσερις ανέφεραν οι Financial Times αυτό το μήνα, καθιστώντας πιο δύσκολο να σφραγιστούν οι είσοδοι μέσω βομβαρδισμού .
Συμπεράσματα
Πολλές από τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν ξεκίνησαν ως μυστικές και έγιναν γνωστές μόλις χρόνια αργότερα. Θα ήταν έκπληξη αν το Ιράν, αφοσιωμένο σε μια εγχώρια πυρηνική ικανότητα, διατηρούσε ολόκληρο το πρόγραμμά του σε εγκαταστάσεις που ήταν γνωστές την παραμονή του πολέμου. Επιπλέον, η Τεχεράνη έχει στο παρελθόν, αποστασιοποιήσει και κατεδαφίσει μερικώς πυρηνικές εγκαταστάσεις πριν από τις επιθεωρήσεις της ΔΥΑΕ. Καθώς μερικές από αυτές όπως πχ το Λαβισάν σιάν το Βαραμίν και το Τουρκοζαμπάντ το Παρτσίν δεν στοχοποιήθηκαν σε πρόσφατες αεροπορικές επιδρομές,και είναι πιθανό να έχουν “αναστηθεί” για χρήση ή θα μπορούσαν να είναι στο μέλλον.
Σε αυτό το σενάριο, η Τεχεράνη θα ήταν εξαιρετικά απίθανο να παραιτηθεί από το πυρηνικό της πρόγραμμα στις διαπραγματεύσεις. Αντ ‘αυτού, θα μπορούσε να αναβιώσει τις προσπάθειές της να κινηθεί στο χείλος της κατοχής πυρηνικών όπλων επιδιώκοντας να ανακατασκευάσει ή να ξαναρχίσει άλλα χαρακτηριστικά του προγράμματός της, συμπεριλαμβανομένων συστημάτων πυραυλικής παράδοσης και εγκαταστάσεων για την οπλοποίηση πυρηνικών υλικών.
Με την ικανότητα εμπλουτισμού της χώρας του να διατηρείται , ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν μπορεί επίσης να επιλέξει να προχωρήσει σε μια πυρηνική βόμβα και να την πυροδοτήσει για να αποδείξει στους αντιπάλους ότι το Ιράν έχει ενταχθεί στη λέσχη πυρηνικών όπλων και να αποτρέψει τους επίδοξους μελλοντικούς επιτιθέμενους με την υποτιθέμενη ικανότητα της χώρας για πυρηνικά αντίποινα. Το τελικό αποτέλεσμα, με άλλα λόγια, θα μπορούσε να είναι το ίδιο το σενάριο που ώθησε το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες να στοχεύσουν τη βάση του Φορντό εκ νέου
