Γράφει ο Δρ Αθανάσιος Ε. Δρούγος
Διεθνολόγος-Γεωστρατηγικός Αναλυτής
Αν υπήρξε ποτέ μια σύγκρουση που υπογράμμισε την επείγουσα ανάγκη στον κόσμο της πολιτικής για μία στρατηγική προοπτική, αυτή είναι η τρέχουσα επί 145 ημέρες που μαίνεται στην Ουκρανία. Οι εξελίξεις των τελευταίων πέντε μηνών (και δεδομένου ότι ο πόλεμος έχει μέλλον, όπως από την πρώτη στιγμή εκτίμησα) απαιτούν εμπεριστατωμένη ανάλυση ως και αξιολόγηση επί ορισμένων σεναρίων πιθανής έκβασης των πολεμικών επιχειρήσεων.
Στις αρχές Μαρτίου, αμέσως μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, αναφέρθηκα σε πιθανά τέσσερα σενάρια για το πώς μπορεί να εξελιχθεί ο πόλεμος. Εκείνη την εποχή, επεσήμανα ότι αρκετοί παράγοντες έδειχναν ότι η κατάσταση στρεφόταν υπέρ της Δύσης, συμπεριλαμβανομένης της διεθνούς υποστήριξης στην Ουκρανία, της έντονης αποφασιστικότητας του Κιέβου να πολεμήσει ως και της ισχυρής και βαθιάς διατλαντικής αλληλεγγύης(Αμερικανοί- Ευρωπαίοι κα). Έκτοτε, η αρχική επίθεση της Ρωσίας σε Κίεβο-Χάρκοβο-Σούμι κατέρρευσε , οι διατλαντικοί σύμμαχοι και εταίροι έχουν γίνει πιο τολμηροί και συμμετοχικοί στις ενέργειές τους, και το ΝΑΤΟ δείχνει πανέτοιμο να υποδεχθεί το Σκανδιναβικό δίδυμο (τη Φινλανδία και τη Σουηδία) στους κόλπους της Συμμαχίας.
Συμπληρώνοντας τέσσερις μήνες μετά εκτιμάται ότι είναι σημαντικό να επανεξετάσουμε κάποια πράγματα , αφού απαιτείται επιστροφή στα αρχικά στοιχεία ενώ οι παραδοχές και τα σενάρια θα πρέπει να τροποποιούνται σύμφωνα με τα εξελισσόμενα και πραγματικά γεγονότα.Αν τα σενάρια βασίζονται σε λανθασμένες υποθέσεις ή κακές πληροφορίες ή αν δεν είναι καλά βαθμονομημένα με βάση επιτόπια γεγονότα και εξελίξεις δεν θα είναι χρήσιμα για τους αναλυτές και υπεύθυνους χάραξης πολιτικής που επιδιώκουν να αναπτύξουν συνεκτικές στρατηγικές πάνω στο που κινούνται τα πράγματα. Εδώ λοιπόν, επανεξετάζουμε τα τέσσερα αρχικά σενάρια και προτείνουμε πώς θα μπορούσαμε να τα τροποποιήσουμε υπό το φως των νέων δραματικών και πολυδιάστατων εξελίξεων στην Ουκρανία
Σενάριο πρώτο : Σημαντικές αλλαγές στον ποταμό Δνείπερο
Σε αυτό το σενάριο, που δεν φαινόταν ισχυρό στις αρχές Μαρτίου τονίζονταν ενδεχόμενη τοπική επικράτηση του Κιέβου , ως και ισχυρή Ουκρανική αντίσταση που θα ανάγκαζε τη Ρωσία να αποσυρθεί από το Ουκρανικό έδαφος. Τώρα η νίκη της Ουκρανίας στο πεδίο μάχης είναι πιο πιθανή(στα πλείστα των εδαφών) από ό,τι φαινόταν στις αρχές Μαρτίου.Ενισχυμένη από τις δυτικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας και την παροχή ολοένα και πιο εξελιγμένου και φονικού στρατιωτικού εξοπλισμού, η Ουκρανία αντιμετωπίζει την επίθεση της Ρωσίας στα ανατολικά(αν και έχει υποστεί μικρές εδαφικά , τοπικές υποχωρήσεις ειδικά στο Λούκανσκ) .Με καλύτερο εξοπλισμό, υψηλότερο ηθικό των στρατευμάτων της ως και ανώτερη ηγεσία και τακτικές, η Ουκρανία πιθανότατα να εξαπολύει ισχυρές αντεπιθέσεις (όπως έχει ήδη κάνει γύρω από το Χάρκοβο, και όπου έχει απωθήσει τις Ρωσικές δυνάμεις στα σύνορα/περιοχή Μπελγκορόντ ), ενώ προετοιμάζει γενικευμένη επίθεση βόρεια της Κριμαίας δηλαδή σε επαρχίες Χερσόνα, Ζαπορίζια κα.
Η στρατιωτική πρόοδος της Ουκρανίας σε αρκετά εδάφη αντιμετωπίζεται με ολοένα και πιο έντονες κλιμακωτές απειλές από το Κρεμλίνο. Αν και η Μόσχα έχει υποβαθμίσει την αξία σοκ τέτοιων απειλών τόσο οι δυτικές όσο και οι Ουκρανικές υπηρεσίες πληροφοριών δίνουν μεγαλύτερο βάρος στην πυρηνική απειλή αυτή τη φορά επειδή πιστεύουν ότι η τυχόν Ουκρανική επίθεση στην Κριμαία ,είναι μια πραγματική κόκκινη γραμμή για τη Μόσχα.Αν τα πράγματα φθάσουν εκεί ,ίσως είναι η στιγμή που η Ρωσία και η Ουκρανία θα μπορούσαν να συγκλίνουν και να καταλήξουν σε κάποια συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου. Η Ουκρανία θα μπορούσε να συμφωνήσει να μείνει εκτός ΝΑΤΟ, ενώ η Ρωσία να αποδεχθεί και να σεβαστεί τα σύνορα της χώρας πριν από το 2014 (μείον την Κριμαία, η επίλυση της οποίας τίθεται σε επ’ αόριστον αναμονή) ενώ θα συνεχιστεί η προσπάθεια του Κιέβου για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ).
Ωστόσο, ο Ρώσος πρόεδρος Πούτιν προσπαθεί να διεκδικήσει μια κάποια νίκη και παράλληλα στρέφει την προσοχή του στην ολοένα και πιο εύθραυστη εγχώρια βάση εξουσίας του. Η διατλαντική κοινότητα εμφανίζεται αναζωογονημένη . Ως κράτος με πυρηνικά όπλα, η Μόσχα παραμένει επικίνδυνη, αλλά οι συμβατικές δυνάμεις της έχουν δεχθεί βαριά πλήγματα. στο Ουκρανικό έδαφος. Η Φινλανδία και η Σουηδία προσχωρούν στη Συμμαχία μέχρι τα τέλη του φθινοπώρου και παρά τις Ρωσικές προειδοποιήσεις προς τις δύο χώρες, η ένταξή τους τελικά είναι ειρηνική .Συνολικά, η Ευρωπαϊκή κατάσταση ασφάλειας είναι καλύτερη για το ΝΑΤΟ, με τη Ρωσία αποδυναμωμένη και αποθαρρυμένη από περαιτέρω στρατιωτικές περιπέτειες , ενώ τα κράτη-μέλη της Ατλαντικής συμμαχίας πιο ενωμένα.
Σενάριο δεύτερο :΄Το τέλμα στο έδαφος
Αυτό το σενάριο, θεωρούνταν πιθανό στις αρχές Μαρτίου, όταν η Ρωσία προσπάθησε να καταλάβει το Κίεβο, να ανατρέψει την κυβέρνηση της Ουκρανίας και να εγκαταστήσει μια κυβέρνηση-μαριονέτα. Όμως έδειχνε μια πύρρεια νίκη για τη Ρωσία, καθώς οι Ουκρανοί προχώρησαν σε μια «εξέγερση με ευρεία βάση, καλά εξοπλισμένη και καλά συντονισμένη». Αν και αυτό το σενάριο φαίνεται πλέον να μην έχει βάση, εν τούτοις υπάρχουν ορισμένα γνωρίσματα που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη
.
Αν και η Ρωσία αποδεικνύεται ανίκανη να πραγματοποιήσει τους αρχικούς μαξιμαλιστικούς πολεμικούς στόχους της, καταφέρνει να οργανωθεί στατικά σε νέες γραμμές του μετώπου στην ανατολική και νότια Ουκρανία, να κρατήσει μια χερσαία γέφυρα προς την Κριμαία, στο νότο και να προστατεύσει τις αυτονομιστικές περιοχές του Ντόνετσκ και του Λουχάνσκ στην ανατολή. Αν οι Ουκρανικές δυνάμεις δεν πετύχουν τους στόχους τους μέσα από μία γενικευμένη αντεπίθεση , τότε ο πόλεμος καταλήγει σε μια ως επί το πλείστον “παγωμένη σύγκρουση,’ με καμία πλευρά να μην μπορεί να πετύχει τη νίκη.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία θα μετατραπεί σε μια πολυετή σύρραξη για την Ευρώπη και λόγω των οικονομικών δυσκολιών που συνδέονται με τις διαρκώς αυστηρότερες κυρώσεις η κατάσταση θα χαρακτηρίζεται από ευρύτερες επιπτώσεις. Η προοπτική μιας πρόσφατα ενταθείσας ή ευρύτερης Ευρωπαϊκής σύγκρουσης θα παραμένει εμφανής στην ήπειρο, ενώ οι δυτικές κυβερνήσεις θα είναι αντιμέτωπες με τις ανταγωνιστικές εσωτερικές πιέσεις για το πόσο και μέχρι πότε θα στηρίξουν την Ουκρανία. Η Ρωσία θα επιδιώκει να τρομοκρατήσει το Κίεβο και τις πόλεις της δυτικής Ουκρανίας με επιθέσεις με πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς,/Κρουζ ενώ η σύγκρουση θα φουντώνει περιοδικά κατά μήκος της πρώτης γραμμής του μετώπου.
Μια ολοένα και πιο καλά εξοπλισμένη Ουκρανία θα καταφέρνει εύκολα να αποκρούσει τις Ρωσικές χερσαίες επιθέσεις, αλλά πιθανότατα να αποδειχθεί αδύναμη στο να ανακαταλάβει τα αυτονομιστικά εδάφη, τις πολύ εδραιωμένες Ρωσικές στατικές θέσεις στη χερσαία γέφυρα ή στην Κριμαία. Αν και θα ενισχύεται από τους εμβαθύνοντες δεσμούς με την ΕΕ, η οικονομία της Ουκρανίας θα πλήττεται σκληρά από τη συνεχιζόμενη/μερική ασφυξία της Ρωσίας στα λιμάνια της στη Μαύρη Θάλασσα, η οποία εμποδίζει τις μαζικές εξαγωγές σιτηρών(ένας περιορισμένος αριθμός πιθανότατα να γίνεται). Δεν υπάρχει ξεκάθαρο τέλος στον πόλεμο και καμία πλευρά δεν φαίνεται διατεθειμένη να εγκαταλείψει όσα έχει ήδη επενδύσει σε ανθρώπους και χρήματα.
Στο εσωτερικό, ο Πούτιν μπορεί να διεκδικήσει κάποια “φαινομενική” νίκη, έχοντας εξασφαλίσει ορισμένα εδαφικά κέρδη στην ανατολική και νοτιοανατολική Ουκρανία και να στερεώσει την κυριαρχία του στην Κριμαία μέσω της χερσαίας γέφυρας. Συνολικά, η θέση της Ρωσίας στην Ουκρανία θα είναι σταθερή, αλλά θα δαπανά σημαντικούς πόρους για να εξασφαλίσει τα όποια εδαφικά της κέρδη. Πάντως η Μόσχα θα συνεχίζει να αντιμετωπίζει σοβαρή οικονομική και διπλωματική πίεση από το εξωτερικό, ειδικά καθώς η Ευρώπη θα μειώνει την εξάρτησή της από τη Ρωσική ενέργεια ενώ πολλές δυτικές κυρώσεις θα παραμένουν σε ισχύ.
Σενάριο τρίτο :
Ένα νέο Σιδηρούν Παραπέτασμα και νέο Τείχος….
Αν και η Ρωσία απέτυχε να κατακτήσει ολόκληρη την Ουκρανία ή ακόμη και να καταλάβει το Κίεβο, τουλάχιστον εδραιώνει τα εδαφικά κέρδη στην ανατολική και νότια Ουκρανία. Τα σύνορα με αυτά τα κατεχόμενα από τη Ρωσία εδάφη στην ανατολική και νότια Ουκρανία θα παραμένουν στρατοκρατούμενα και επανειλημμένα θα οδηγούν σε ανοιχτή σύγκρουση, αν και τα διαρκή εδαφικά κέρδη θα αποδεικνύονται δύσκολα να διατηρηθούν τόσο για τη Μόσχα όσο και για το Κίεβο. Θα σηματοδοτούν επίσης την πρώτη γραμμή ενός νέου Σιδηρούν Παραπετάσματος που θα χωρίζει τη Ρωσία από τη Δύση.
Αυτή τη φορά θα εκτείνεται πέρα από τα σύνορα αυτής της “παγωμένης σύγκρουσης’ εντός της Ουκρανίας: Όπως το παλιό Σιδηρούν Παραπέτασμα, εκτείνονταν από βορρά προς νότο σε όλη την Ευρώπη, το νέο θα ξεκινά από τον μακρινό βορρά στην κορυφή της Φινλανδίας/Αρκτικό κύκλο θα εκτείνεται νότια κατά μήκος των συνόρων της Βαλτικής και της Πολωνίας με τη Ρωσία. και τη Λευκορωσία, αντίστοιχα, ακολουθεί τα βόρεια σύνορα της Ουκρανίας με τη Λευκορωσία και προς τα κάτω μέσω των Ρωσικά κατεχόμενων εδαφών στην ανατολική και νότια Ουκρανία.
Αυτό το νέο Σιδηρούν Παραπέτασμα θα είναι ένας σημαντικός τόπος γεωπολιτικών, στρατιωτικών και άλλων εντάσεων κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 2020, με κρίσεις να υποχωρούν και να ρέουν – όπως η Ρωσία να συσσωρεύει δυνάμεις αλλού κατά μήκος των συνόρων ή μια ανανεωμένη πολιτική κρίση στη Λευκορωσία που θα απαιτεί την προσοχή του Κρεμλίνου. Με υψηλές εντάσεις και συνεχείς ανησυχίες για την όρεξη της Ρωσίας για σύγκρουση, το μεγαλύτερο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης θα διπλασιάζει τις επενδύσεις στην άμυνα.
Παραμερισμένη ως παρία στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, η Ρωσία θα επιδιώκει να σταθεροποιήσει τις λίγες εναπομείνασες συνεργασίες της καθώς θα προετοιμάζεται για μια εκτεταμένη αντιπαράθεση με το ΝΑΤΟ και άλλους βασικούς συμμάχους και εταίρους των ΗΠΑ. Η Ευρώπη θα βρίσκεται σε μια κατάσταση σαν τον πρώιμο Ψυχρό Πόλεμο, δηλαδή δύο ανταγωνιστικά μπλοκ που θα κοιτάζουν το ένα το άλλο κάτω από ένα μακρύ στρατιωτικοποιημένο σύνορο. Αν και το ιδεολογικό χάσμα δεν είναι το ίδιο όπως ήταν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, εντούτοις υπάρχει μια θεμελιώδης σύγκρουση κοσμοθεωριών, με μια δημοκρατική δυτική συμμαχία να έρχεται σε αντίθεση με μια ρεβανσιστική και αυταρχική Ρωσία. Καθώς οι ανταγωνιστές εγκαθίστανται σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, αναγνωρίζεται ότι οι παραλληλισμοί με τις δεκαετίες του 1940 και του 1950 εκτείνονται μόνο μέχρι τώρα, ενώ οι τρέχουσες συνθήκες είναι πιο επικίνδυνες, δεδομένου ότι υπάρχει ένας ενεργός θερμός πόλεμος σε εδάφη απευθείας συνορεύοντα μεταξύ των δύο πυρηνικών συνασπισμών.
Σενάριο τέταρτο. Πόλεμος ΝΑΤΟ-Ρωσίας
Σε αυτό το σενάριο δεν μπορεί να αποκλειστεί μια άμεση στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ του ΝΑΤΟ και της Ρωσίας. που θα μπορούσε να προέλθει από επέμβαση του ΝΑΤΟ ή από Ρωσικά αεροπυραυλικά πλήγματα (ακούσια ή εσκεμμένα) σε κράτη μέλη του ΝΑΤΟ. Ένα σενάριο άμεσης σύγκρουσης παραμένει πιθανό, αν και κατά διαστήματα εξακολουθεί να είναι απομακρυσμένο. Εκτιμάται ότι μια άμεση επέμβαση του ΝΑΤΟ στην Ουκρανία έχει μικρότερη πιθανότητα σήμερα από ό,τι ήταν πριν από τέσσερις μήνες, δεδομένης της απόδοσης του Ουκρανικού στρατού στο πεδίο της μάχης. (Αυτή τη στιγμή, υπάρχουν πολύ λιγότερες εκκλήσεις από Ουκρανούς για άμεση εμπλοκή του ΝΑΤΟ, όπως μια ζώνη απαγόρευσης πτήσεων που θα επιβάλλονταν από αεροσκάφη του ΝΑΤΟ.)
Ωστόσο, αυτή η εκτίμησή μου θα μπορούσε να αλλάξει. Ανησυχώ περισσότερο για ενδεχόμενη Ρωσική κλιμάκωση, ειδικά από τη χρήση χημικών, βιολογικών ή, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, τακτικών πυρηνικών όπλων, τα οποία πιθανότατα θα οδηγούσαν σε άμεση επέμβαση του ΝΑΤΟ. Η Ρωσία θα μπορούσε ακόμα να χτυπήσει ακούσια το έδαφος ενός μέλους του ΝΑΤΟ κοντά στα σύνορα με την Ουκρανία ή αλλού, ίσως στη Βαλτική, ή Ρουμανία ή Σλοβακία λόγω δυσλειτουργίας εξοπλισμού ή εσφαλμένου υπολογισμού του χειριστή. Όπως και πριν, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε μια καθοδική σειρά συγκρούσεων στα σύνορα που οδηγεί σε ανοιχτές εχθροπραξίες.
Αν και ο Πούτιν να τιμωρείται από τις κακές επιδόσεις του στρατού του, είναι πιθανό από απόγνωση ή αυταπάτη (ή και τα δύο) να προκαλέσει πόλεμο με το ΝΑΤΟ. Μπορεί να πιστεύει ότι μπορεί να κρατήσει μια τέτοια σύγκρουση περιορισμένη και περιορισμένη με τη στρατιωτική έννοια, ενώ τη χρησιμοποιεί για να ενισχύσει την αξίωσή του για εξουσία στο εσωτερικό και να διατηρήσει μια προπαγανδιστική αφήγηση που συγκρατείται πλέον σχεδόν αποκλειστικά από τον πόλεμο εναντίον της Δύσης.
Τα στοιχεία από τέσσερις μήνες μαχών υποδηλώνουν ότι οι ένοπλες δυνάμεις της Ουκρανίας, με ουσιαστική και αυξανόμενη Δυτική στρατιωτική υποστήριξη, είναι αποφασισμένες και ικανές όχι μόνο να σταματήσουν αλλά και να αντεπιτεθούν τον Ρωσικό στρατό. Η Δύση έχει επίσης εφαρμόσει νέες κυρώσεις, αν και η ΕΕ παραμένει διχασμένη στη σταδιακή κατάργηση όλων των Ρωσικών εισαγωγών ενέργειας. Ωστόσο, μια ευρεία και επιτυχημένη Ουκρανική αντεπίθεση που θα οδηγήσει σε επίλυση του πολέμου υπέρ του Κιέβου δεν είναι καθόλου βέβαιη.
Συμπεράσματα….και τα πάρα πολλά ερωτηματικά…
Κάθε ένα από τα σενάρια που περιγράφονται παραπάνω παραμένει δυνατό, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις είναι απομακρυσμένο, όπως και οι συνδυασμοί τους. για παράδειγμα, ένα υβριδικό αποτέλεσμα που συνδυάζει τα σενάρια δύο και τρία. Υπάρχουν πολλές αβεβαιότητες, συμπεριλαμβανομένου του πόση (και ποια είδη) στρατιωτικής υποστήριξης θα συνεχίσει να προσφέρει η Δύση στην Ουκρανία, πόση λαϊκή υποστήριξη θα παραμείνει στις δυτικές χώρες για τη διάθεση σημαντικών πόρων για την υποστήριξη της Ουκρανίας; εάν οι δυτικοί σύμμαχοι και εταίροι θα ενωθούν για πρόσθετους γύρους κυρώσεων και τον πλήρη απογαλακτισμό της Ρωσικής ενέργειας, αν ο Πούτιν θα αντιμετωπίσει μια πρόκληση για την εξουσία του στο εσωτερικό· και αν θα πάρει μια βιαστική και άκρως συνεπακόλουθη απόφαση, όπως τη χρήση τακτικών πυρηνικών όπλων ή τη πρόκληση άμεσης αντιπαράθεσης με το ΝΑΤΟ. Όπως έχω τονίσει και γράψει οι πόλεμοι σπάνια ακολουθούν ένα σενάριο,για αυτό και συχνά παίρνουν απρόβλεπτες στροφές. Το πώς και αν θα τελειώσει αυτός ο πόλεμος, υπό ποιες συνθήκες και ποιες θα είναι οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις του στην παγκόσμια τάξη θα αρχίσουν κάπως να αποσαφηνίζονται μέσα τους επόμενους μήνες.
