Η μετανάστευση επί σειρά ετών αποτελεί φλέγον ζήτημα για την ΕΕ, η αντιμετώπιση του σοβαρού αυτού ζητήματος μέχρι τώρα δεν είναι η ενδεδειγμένη και πολλά μέλη –κράτη της ΕΕ εκφράζουν πλέον ανοικτά τις αντιρρήσεις και τις έντονες αντιδράσεις, στις αποφάσεις των Βρυξελλών.
Ορισμένες χώρες έχουν επιβαρυνθεί περισσότερο και οι αντιδράσεις γίνονται εντονότερες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα των αντιδράσεων είναι η πρόσφατη άρνηση χωρών όπως η Ιταλία, η Μάλτα να μην δεχθούν πλοία με μετανάστες που προσεγγίζουν λιμάνια τους. Επιπρόσθετα το τελευταίο χρονικό διάστημα έχουν καταγραφεί τα παρακάτω:
α. Σε κοινή συνέντευξη Τύπου στις 12 Ιουν 2018 που πραγματοποιήθηκε με την συμμετοχή των καγκελαρίων Αυστρίας και Γερμανίας, ο Αυστριακός Καγκελάριος κ. Κουρτς δήλωσε «Είναι αποφασιστικής σημασίας να σταματήσουμε τους πρόσφυγες να μετακινούνται σε ολόκληρη την Ευρώπη και μετά να ζητούν άσυλο στη Γερμανία και τη Σουηδία, αυτό δεν συμβαδίζει με τον Κανονισμό του Δουβλίνο».
Επίσης ζήτησε αποτελεσματικότερη φύλαξη των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ και προανήγγειλε συμβούλιο κορυφής στις 20 Σεπτεμβρίου 2018, όπου θα αποφασιστεί η καλύτερη στελέχωση, οικονομική στήριξη και ενίσχυση των αρμοδιοτήτων της Frontex.
β. Στην Βουδαπέστη στις 21/6/2018 πραγματοποιήθηκε η Σύνοδος των χωρών του Visegrád -Βίσεγκραντ ( Ουγγαρία, Τσεχία, Σλοβακία, Πολωνία) με τη συμμετοχή και της Αυστρίας για το μεταναστευτικό θέμα .Ενόψει της ανάληψης της ευρωπαϊκής προεδρίας από την Αυστρία την 1η Ιουλίου για το β’ εξάμηνο του έτους, γίνονται επαφές για τη συγκρότηση ενιαίου μετώπου στο μεταναστευτικό.
γ. Ο Ιταλός υπουργός Εσωτερικών Σαλβίνι, κατά την επίσκεψή του στις 25/6/2018 στην Λιβύη δήλωσε ότι η χώρα του απορρίπτει τη δημιουργία νέων hot spots στην Ιταλία και προτείνει να δημιουργηθούν στα σύνορα, νότια της αφρικανικής χώρας. Η πρόταση αυτή αποσκοπεί στο να μην παραλύσει, η Τρίπολη, από την μεγάλη έλευση μεταναστών και αιτούντων άσυλο.
Όπως γίνεται αντιληπτό το θέμα δείχνει να ευρίσκεται εκτός ελέγχου, όταν εντός της ΕΕ υφίστανται σημαντικές διαφορετικές απόψεις. Τα οικονομικά συμφέροντα των ΜΚΟ, η αναποφασιστικότητα της ΕΕ να λάβει δραστικά μέτρα και οι συνεχιζόμενες κρίσεις σε εστίες πολέμων οδηγούν στην αθρόα μετανάστευση.
Η ΕΕ από το 2014 ευρίσκεται σε ένα καθεστώς συζητήσεων σχετικά με τη μετανάστευση. Αυτό είναι αποτέλεσμα της μεγάλης αύξησης του αριθμού των προσφύγων και άλλων μεταναστών που εισέρχονται στην Ευρώπη, πολλοί εξ αυτών έφυγαν από παρατεταμένες συγκρούσεις στην Αφρική την Μέση Ανατολή, και τον πόλεμο στη Συρία. Το φαινόμενο κορυφώθηκε το 2015, όταν περισσότερα από ένα εκατομμύριο άνθρωποι έφθασαν στην Ευρώπη, μεγάλο μέρος των οποίων ταξίδεψε κατά μήκος της ανατολικής οδού μέσω της Τουρκίας, της Ελλάδας και των Βαλκανίων.
Το 2016 ο αριθμός μειώθηκε αισθητά, αν και περισσότεροι από 160.000 άνθρωποι φθάνουν στην Ευρώπη μέσω μεσογειακών διαδρομών ετησίως. Λόγω της γεωγραφικής τους θέσης και της συνθήκης του Δουβλίνου που καθορίζει τις διαδικασίες για τις αιτήσεις ασύλου στην Ευρωπαϊκή Ένωση οι χώρες πρώτης άφιξης, η Ιταλία, η Ελλάδα και σε μικρότερο βαθμό η Ισπανία επηρεάστηκαν περισσότερο. Η αύξηση του αριθμού των αφίξεων δημιούργησε την αντίληψη μιας ανεξέλεγκτης κρίσης.
Για τον λόγο αυτό, το θέμα της μετανάστευσης είχε μεγάλη επίδραση στις εκλογές που διεξήχθησαν στην Αυστρία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες ενισχύοντας τη στήριξη λαϊκών και ευρωσκεπτικιστικών κομμάτων. Όπως φαίνεται στους παρακάτω χάρτες, τα πρότυπα μετανάστευσης τείνουν να είναι πολύ ρευστά και αλλάζουν γρήγορα.
Παρ ‘όλα αυτά, η διαδρομή μέσω της κεντρικής Μεσογείου ήταν μία από τις πιο σταθερά πολυάσχολες, οι διαδρομές δε προς την Ελλάδα έχουν υποστεί σημαντικές αλλαγές.
Από το 2017, η διαδρομή της Δυτικής Μεσογείου προς την Ισπανία χρησιμοποιήθηκε πολύ περισσότερο από ό, τι τα προηγούμενα χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι η μεταναστευτική ροή έχει διαμοιραστεί σε άλλες διαδρομές προς τα Δυτικά, καθώς οι χώρες προέλευσης έχουν επίσης αλλάξει. Oι αφίξεις στην Ισπανία θα μπορούσαν να συνδέονται με την επιδείνωση της κοινωνικό-οικονομικής κατάστασης στην Αλγερία και τις πολιτικές εντάσεις στην περιοχή Rif του Μαρόκου, ενώ το άνοιγμα μιας νέας διαδρομής από την Τυνησία προς την Ιταλία φαίνεται ότι οφείλεται στα προβλήματα των χωρών της Βόρειας Αφρικής.
Από το 2017, ο αριθμός των μεταναστών που αναχωρούσαν από τη Λιβύη μειώθηκε, αντίθετα ο αριθμός των ανθρώπων που ταξιδεύουν από την Τυνησία στην Ιταλία έχει αυξηθεί.
Επισημαίνεται ότι σχεδόν όλοι αυτοί οι νέοι μετανάστες από την Τυνησία είναι Τυνήσιοι, ενώ όσοι έχουν ταξιδέψει από τη Λιβύη είναι κατά κύριο λόγο Αφρικανοί προερχόμενοι από την Υποσαχάρια Αφρική. Αυτό δείχνει ότι η Ευρώπη πρέπει να αντιμετωπίσει ανεξάρτητα τους παράγοντες της μετανάστευσης στην Τυνησία, βοηθώντας τη χώρα να ξεπεράσει τη δύσκολη φάση στην οποία βρίσκεται.
Στην Τυνησία η διαδικασία εκδημοκρατισμού είναι σε εξέλιξη , πλην όμως η χώρα συνεχίζει να έχει σοβαρά κοινωνικό-οικονομικά προβλήματα. Η πρόσφατη εισροή μεταναστών είναι μόνο μία από τις πιο εμφανείς επιπτώσεις αυτής της επιδεινούμενης κατάστασης.
Προκειμένου να διασφαλιστεί η σταθερότητα και να αποφευχθεί η έξοδος περισσότερων ανθρώπων από την Αφρική, η ΕΕ χρειάζεται μια νέα προσέγγιση, η οποία να βασίζεται σε τοπικά συμφέροντα και να στοχεύει στην αντιμετώπιση των συγκεκριμένων αναγκών στο τοπικό πλαίσιο.
Στη σύνοδο κορυφής της Βαλέτα το 2015 η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιούργησε το Καταπιστευματικό ταμείο για την Αφρική, πρωτοβουλία μέσω της οποίας αποσκοπεί στην αντιμετώπιση των βασικών αιτιών της μετανάστευσης από την Αφρική.
Το Ταμείο θα συμβάλει στην αντιμετώπιση των κρίσεων στις περιοχές του Σαχέλ, της λίμνης Τσαντ, το Κέρας της Αφρικής, και τη Βόρεια Αφρική. Έχει ως στόχο να συμβάλει στην προώθηση της σταθερότητας στις περιφέρειες και στην καλύτερη διαχείριση της μετανάστευσης.
Αν και η ΕΕ έχει αναγνωρίσει ότι η Αφρική θα πρέπει να αποτελεί την καρδιά των προσπαθειών της για την αντιμετώπιση των μεταναστευτικών προκλήσεων, οι πολιτικές που έχει εφαρμόσει δεν πέτυχαν να αντιμετωπίσουν το ζήτημα σε διαρθρωτικό επίπεδο.
Το πλαίσιο εταιρικής σχέσης για τη μετανάστευση, το οποίο εστιάζει την προτεραιότητα στις διεργασίες με την Αιθιοπία, το Μάλι, το Νίγηρα, τη Νιγηρία και τη Σενεγάλη δεν αποτελεί μέρος της επίσημης πολιτικής της ΕΕ και είχε περιορισμένα αποτελέσματα.
Η ΕΕ και τα κράτη- μέλη έχουν επικεντρώσει την προσπάθεια τους όσον αφορά τον έλεγχο των συνόρων, την ασφάλεια και τα μέτρα για τον περιορισμό των μεταναστευτικών ρευμάτων και όχι σε θέματα των χωρών προέλευσης και διέλευσης.
Η ΕΕ από τις πολιτικές που έχει υιοθετήσει στην παρούσα χρονική περίοδο, (με παρουσία σε πολιτικές και στρατιωτικές αποστολές στην Αφρική) είναι η μεταφορά ουσιαστικά των συνόρων της νότια προς το Sahel (Σαχέλ) .
Αυτή η εξωτερίκευση των ελέγχων των συνόρων και η ευρωπαϊκή ασφάλεια συνέβαλαν στη σφυρηλάτηση της εικόνας μιας «Ευρώπης-οχυρό» που δεν ενδιαφέρεται για την αναγνώριση ή την αντιμετώπιση των πραγματικών αιτιών της μετανάστευσης.
Επιπλέον, τα προγράμματα υποδοχής και ενσωμάτωσης στις ευρωπαϊκές χώρες είναι ελλιπή. Υπάρχει έλλειψη προγραμμάτων που παρέχουν ασφαλείς, νόμιμες διαδρομές εισόδου για τους μετανάστες και τους αιτούντες άσυλο.
Επιπλέον, οι προτάσεις για τη δημιουργία «hotposts» σε τρίτες χώρες δεν είναι πρακτικές για δύο τουλάχιστον λόγους: την ανασφάλεια και την έλλειψη ανθρωπίνων, αστικών και πολιτικών δικαιωμάτων σε πολλές από αυτές τις χώρες (όπως αποδεικνύεται από την αποτυχία του προγράμματος μετεγκατάστασης που ξεκίνησε το 2015, καθώς και από τις εκθέσεις της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες και για τους αιτούντες άσυλο που μεταφέρθηκαν από τη Λιβύη στο Νίγηρα).
Παρά την ευρεία αντίληψη ότι η Ευρώπη έχει κατακλυστεί από μετανάστες, τα στοιχεία δείχνουν ότι οι ευρωπαϊκές χώρες παρέχουν σχετικά μικρό αριθμό ασύλου στους αιτούντες πρόσφυγες, ενώ υπάρχει σαφής ανισορροπία στην κατανομή των αιτούντων άσυλο σε ολόκληρη την ΕΕ. Τα τελευταία έξι χρόνια, η Γερμανία έχει λάβει περισσότερες αιτήσεις ασύλου από οποιοδήποτε άλλο κράτος μέλος, έπονται η Ιταλία και η Γαλλία.
Κατά μέσο όρο, περίπου το 40% των αιτήσεων ασύλου γίνονται αποδεκτές μέσω της αναγνώρισης του καθεστώτος του πρόσφυγα ή της ανθρωπιστικής ή επικουρικής προστασίας. Μεταξύ των κρατών μελών, η Γερμανία φιλοξενεί τον μεγαλύτερο αριθμό προσφύγων, και ακολουθούν με σειρά η Γαλλία, η Σουηδία και η Ιταλία.
Η Ιταλία φιλοξενεί δέκα φορές λιγότερους πρόσφυγες ανά κάτοικο από τη Σουηδία και τη Μάλτα και πέντε φορές λιγότερους από την Αυστρία. Επιπλέον, υπάρχει διαταραχή στην κατανομή των αιτούντων άσυλο μεταξύ των βορειοδυτικών χωρών και των μελών της ομάδας του Visegrád .
Επισημαίνεται ότι δεν υπάρχει κοινή διαδικασία ασύλου στην ΕΕ, κάθε κράτος μέλος υιοθετεί διαφορετικά πρότυπα. Για παράδειγμα, η μέγιστη διάρκεια της τακτικής διαδικασίας είναι οκτώ ημέρες στην Ολλανδία, 33 ημέρες στην Ιταλία και 180 ημέρες σε χώρες όπως η Αυστρία και η Γαλλία. Μια τελική απόφαση σχετικά με μια αίτηση ασύλου διαρκεί κατά μέσο όρο 24 μήνες στην Ιταλία και τη Γερμανία και λιγότερο από εννέα μήνες στις Κάτω Χώρες.
Επίσης ένα λεπτό σημείο το οποίο χρειάζεται επανεξέταση και συγκροτημένη ,αποφασιστική παρέμβαση από τις αρμόδιες υπηρεσίες μετανάστευσης είναι να διαχωριστούν οι πρόσφυγες που ζητούν άσυλο και προέρχονται αποδεδειγμένα από εμπόλεμες ζώνες, από εκείνους που εκμεταλλεύονται την υφιστάμενη κατάσταση, προσπαθώντας να εισέλθουν παράνομα στην Ευρώπη.
Συμπεράσματα
α. Η έλλειψη σαφούς και κοινής πολιτικής της ΕΕ είναι επομένως το πρώτο εμπόδιο για μια μακροπρόθεσμη διαρθρωτική λύση στην πρόκληση της μετανάστευσης στην Ευρώπη.
β. Η υστέρηση των διαδικασιών ασύλου αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα στην προώθηση των αιτημάτων και συνεπώς την αποσυμφόρηση στις χώρες υποδοχής.
γ. Η μεταρρύθμιση του συστήματος ασύλου θα μπορούσε να βοηθήσει τις χώρες που πλήττονται περισσότερο από τη μετανάστευση και να επιταχύνει τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων.
δ. Η επανεξέταση της πολιτικής της ΕΕ για τα θέματα της μετανάστευσης και η δίκαια κατανομή των ανθρώπων είναι επιβεβλημένη ώστε να αρθούν οι φωνές και οι αντιδράσεις διαμαρτυρίας των κρατών –μελών. Στην παρούσα φάση φαίνεται ως μη εφικτό.
ε. Ο αυστηρός και ενδελεχής έλεγχος των ΜΚΟ επίσης κρίνεται ως αναγκαίος και απαραίτητος καθόσον τα οικονομικά συμφέροντα κινούν τα νήματα της παράνομης μετανάστευσης. Η χαλαρότητα αντιμετώπισης τους από τις αρμόδιες υπηρεσίες της ΕΕ τους έχει δώσει την άνεση να κινούνται με γνώμονα τα αποκλειστικά συμφέροντα τους.
στ. Οι αντιδράσεις και ο διαφορετικές φωνές κρατών -μελών της ΕΕ για το μεταναστευτικό δείχνουν ξεκάθαρα τον σοβαρότατο προβληματισμό και τις έντονες ανησυχίες για την ανεξέλεγκτη κατάσταση στο υπόψη φλέγον ζήτημα.
Υπτγος ε.α Δεληγιάννης Κων/νος
MA – University of Plymouth στην Εφαρμοσμένη Στρατηγική κ Διεθνή Ασφάλεια
Πρώην Επιτελής ΝΑΤΟ στο CC-LAND
Μαδρίτη και Αντιπρόσωπος στην
CEPC( Civil Emergency Planning Committee )
Και ερευνητικών προγραμμάτων (ΙDIRA-Ιinteroperability of Data and Procedures in Large Scale Multinational Disaster Response Actions ) στην ΕΕ
